Category Archives: भारतीय समाज

दिल्लीबाट काठमान्डु

दिल्लीबाट काठमान्डु

ठुलो पार्न क्लिके हुन्छ / कान्तिपुर- २०६७ माघ २९, शनिबार

दिनेश वाग्ले
वाग्ले स्ट्रिट जर्नल

दिल्लीमा दुई वर्षको कार्यकाल सिध्याएर गतसाता काठमान्डु फर्किंदा केही साथीहरूले भने- ‘अँध्यारोमा स्वागत छ ।’

बिजुलीको अभाव काठमान्डुमा नौलो होइन । तर निरन्तरको र अस्वीकार्य रूपमा लामो लोडसेडिङले जनतामा निराशा बढाएको छ । ‘अनिर्णयको बन्दी’ राजनीति र विकास निर्माणको अभावको कुरै नगरौं । नेपाल आउनु साटो बाहिरै बसेको राम्रो भन्ने केही साथीहरूको टिप्पणीले म हल्का चकित भएँ ।

दिल्ली न्युयोर्क या टोकियो होइन । दिल्ली त्यो देशको राजधानी सहर हो, जहाँ स्वाभिमान गुमाएर अत्यन्त थोरै आम्दानीका लागि दसौं हज्जार नेपालीहरू रातदिन खट्छन् । त्यहाँ बस्दा र भारत घुम्दा मैले एउटा नेपाली भेटिन, जो त्यहाँ भएकोमा खुसी या गौरवान्वित होस् । भारतमा नेपालीहरू जहींतहीं छन् । जम्मुदेखि कन्याकुमारीसम्म । मुम्बईदेखि शिलाङसम्म । लखनऊदेखि हैदरावादसम्म । ती सबै ठाउँमा मैले ढावा र पसलहरूमा काम गरिरहेका नेपाली देखेँ । त्यो दर्शनीय थिएन । त्यहाँ उनीहरूले दुःख साटिरहेको मैले सुनेँ । त्यो श्रवणीय थिएन । उदीतनारायण र मनिषा कोइरालाबाहेक भारतमा उल्लेख्य प्रगति गर्ने कोही नेपाली छन् भनेर खोज्ने मेरा सबै प्रयासहरू दिल्लीमा मम बेच्ने या ह्विस्कीको ससानो कारोबार गर्ने व्यक्तिहरूमा पुगेर सकिए । मैले के थाहा पाएँ भने नेपालीहरू कुनै सफलता हासिल गर्न भारत जाँदैनन् । जिन्दगीलाई जसोतसो निरन्तरता दिन उनीहरू त्यता हानिन्छन् । भारत हाम्रालागि ‘मौकाको भूमि’ होइन, दुःखपूर्ण वास्तविकताबाट अस्थायी रूपमा उम्किने ठाउँ हो ।

मातृभूमिसँगको प्रेम र घृणाको सम्बन्ध पनि गज्जबकै छ ! यहाँ बस्न नसकिने, यो बिना पनि टिक्न नसकिने । समस्याहरूबाट भाग्न केही समय देशबाहिर रहन सकिएला, तर धेरै समय बस्न सकिँदैन । अध्ययन या केही वर्ष काम गर्न विदेशिए पनि मानिसहरू त्यहीं मर्न चाहँदैनन् । कुनै एउटा विन्दुमा पुगेपछि घर फर्किने चाहना यति बलियो हुन्छ, त्यसले मानिसहरूलाई पूरै थिच्छ । अनि तुलनात्मक सुविधा पनि असुविधापूर्ण लाग्न थाल्छ ।

मानिसहरू खुसी आफन्तसँग बाँड्न चाहन्छन् । विदेशमा जतिसुकै राम्रा साथी बनाए पनि उनीहरूले आफ्ना उत्तेजनाहरू विदेशीहरूसँग त्यति सहजै साझेदारी गर्न सक्दैनन्, जति स्वदेशी साथी, आफन्त र छिमेकीसँग सक्छन् । उनीहरू विदेशमा गरेको प्रगति विदेशीलाई भन्दा बढी स्वदेशकै आफ्नालाई देखाउन चाहन्छन् । ‘गोर्खेलाई जापानमा लाखौं कमाए पनि छिमेकीलाई घरमा बोलाएर रंगिन टीभी नदेखाएसम्म प्रगति गरेको छु भन्ने लाग्दैन’, कुनै जमानामा एकजना अग्रज पत्रकार मित्रले भनेका थिए ।

त्यसमा सत्यता किन छ भने विकसित समाजमा एउटा नेपालीले जतिसुकै कमाए त्यो उपलब्धिलाई नेपालमा जति महत्त्वसाथ त्यो समाजमा लिइँदैन । त्यहाँ त्यति प्रगति गर्ने कति हुन्छन् कति । यो कुरा नेपालीमै मात्र लागू हुने पनि होइन । केही राष्ट्रियताका लागि त्यो उल्टो हुन्छ । मैले थुप्रै पश्चिमाहरूलाई देखेको छु, जसले नेपाल या भारतजस्ता तेस्रो विश्वका समाजमा बाँकी जीवन बिताउने निर्णय गरेका छन् । किनकि उनीहरूलाई यी समाजमा लगभग ‘राजकीय सम्मान’ मिल्छ । सबैले महत्त्व दिन्छन् । उनीहरूले आफ्नो देशमा त्यस्तो सम्मान र महत्त्व पाउँदैनन्, किनकि ती समाजमा उनीहरूजस्ता थुप्रै हुन्छन् ।

मातृभूमिमा फर्किने अर्को महत्त्वपूर्ण कारण समाजमा केही योगदान दिन्छु भन्ने दृढता पनि हो । ज्ञान या पैसा कमाएर केही मानिस जन्मभूमिमा ‘केही गर्ने’ उद्देश्यले फर्किन्छन् ।

मेरो सन्दर्भ हल्का फरक छ । समाज सेवा गर्ने र आफ्नो पेसाको गुणस्तर बढाउने मेरो बलियो चाहना छ, तर म पढ्न या जागिर खोज्न नेपाल बाहिर गएको थिइन । र म मेरो खुसी/उपलब्धि परिवारसँग साझेदारी गर्न आएको फर्केको पनि होइन । खासमा मेरी जीवनसाथी दिल्लीमै छिन्, अन्य विषयबाहेक इकोनोमेटि्रक्स पढ्दै । दिल्लीमा रहँदा म नेपालकै कम्पनी- यो पत्रिका र यसको अंग्रेजीभाषी सहप्रकाशन-का लागि पूर्णकालीन पत्रकार भएर काम गरेको थिएँ, जो अहिले पनि जारी छ । नेपालमा आधारित कम्पनीका लागि देशबाहिर गएर काम गर्ने नेपालीको संख्या निकै थोरै छ । त्यस्तो हुनुमा हाम्रो बिगि्रएको आर्थिक अवस्था जिम्मेवार छ ।

अनेकौं कारणले हामी भारतप्रति रिस पोख्छौं । तर समस्या हामीसँगै छ । गरिब र विभाजित भएपछि विदेशीले नहेपे के गर्छन् ?

भारत जान नपाए दसौं हज्जार नेपाली डाँडामा के गरेर बस्थे होलान् ? सीमा बन्द भयो भने के होला ? नसोधिकनै उसको सीमा छिर्न दिएर भारतले हामीलाई गुन लगाएको हो ? त्यसो पनि नभनौं, किनकि भारतले सीमा खुला राख्नु पछाडि उसका आफ्नै बाध्यता र रणनीतिक स्वार्थ छन् ।

भारत संवैधानिक रूपमा धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र हो । मलाई त्यस्तो लाग्दैन । भारत धर्मनिरपेक्ष देश हुनै सक्दैन, किनकि त्यो एउटा देशमात्र होइन । त्यो आफैंमा एउटा महादेश हो । अझ भनौं एउटा सभ्यता हो । त्यो सभ्यता जो चिनियाँ, पश्चिमा र मुस्लिमभन्दा फरक छ । भारत हिन्दु सम्भता हो । विश्वकै दोस्रो ठूलो मुस्लिम जनसंख्या भइकन पनि आफैंबाट छुट्टएिको मुस्लिम पाकिस्तानसँग दुईपटक लड्ने, अर्को मुस्लिम बंगलादेशसँगको  सिमानालाई तार बेरेर बन्द गर्ने भारतले नेपालसँगको सिमानालाई चाहिँ खुलै राखिराख्न चाहनु पछाडिको उद्देश्य बुझ्न कसैले पनि सभ्यताहरूको संघर्षबारे किताब लेखेका अमेरिकी राजनीतिशात्री स्याम्युअल हन्टिङ्टन भइहरनु पर्दैन । जवाहरलाल नेहरुले कुनै जमानामा भारतको उत्तर सिमाना हिमालय हुन् भनेका थिए । भारतका हिन्दु कट्टरपन्थीहरू अझै पनि नेपाल उनीहरूको कल्पनाको ‘भारतवर्ष’भित्रै पर्छ भन्ठान्छन् । नेपालको बहुमत समाज हिन्दु होउन्जेल भारतको टाउको नदुख्ने मेरो बुझाइ छ । नास्तिक माओवादी उसलाई चाहिएन । ‘चिनियाँ प्रभाव बढ्यो’ या नेपाल ‘भारत विरोधी गतिविधिको केन्द्र बन्दैछ’ भनी उताबाट आउने दाबीहरू दिल्लीका हस्तक्ष्ाेपकारीहरूका सतही बहानामात्रै हुन् । सभ्यताको फरकले गर्दा भारतसँग जति नजिक चीनसँग नेपाल कहिल्यै हुन सक्दैन भन्ने बुझेर पनि उनीहरू त्यस्तो हल्ला फैलाउँछन् । हो, नेपालका केही मुस्लिमहरूसँग भारतको समस्या छ र उनीहरूलाई भारतले आफ्नो जासुसी संयन्त्रमार्फत सोझै नियालिरहेको छ ।

यो लेख आजको कान्तिपुरमा प्रकाशित भएको हो ।

खटपटमा छन् गोर्खा र प्रवासी

khatpat Gorkha ra prabashi

सिलाङ (मेघालय)- नजिकैको गाउँ बडापानीका ७० वर्षे लोकनाथ बास्तोलाको हत्या तथा अन्य आक्रमणहरूले सुन्दर र चिसो सिलाङ डाँडोमा दुई सय वर्षदेखि बसिरहेका गोर्खा र प्रवासी नेपाली समुदायमाझ एकखाले मानसिक त्रास उब्जाइदिएका छन् ।

गोर्खालीहरूको बाहुल्य भएका सहरका बारापथ्थरजस्ता ठाउँका साइबर क्याफेमा युवाहरू नेपालीमा चिच्याउँदै ‘काउन्टर स्ट्राइक’ भिडियो गेम खेलेको, नजिकैको सीडी पसलहरूमा नारायण गोपाल, नेपथ्य र अन्जु पन्तका गीतहरू घन्केको र सजिएर हिँडेका युवतीहरूले ‘अहिले त्यस्तो केही छैन’ भनेको सुन्दा यी दिन सिलाङमा अवस्था पूरै सामान्य रहेको भान पर्छ । तर १९८६/८७ मा आफ्नो जातिका थुप्रैलाई राज्यबाट खेदाइएको देखेका प्रौढहरूचाहिँ सीडी पसलमा ठूलो स्वरमा गुन्जिरहेको ‘मुटुमाथि ढुंगा राखी हाँस्नुपर्‍या छ’ को स्थितिमा भएको महसुस गरिरहेछन् ।

कोइलाखानीबाट केही नेपाली मजदुरहरू भागे पनि आफूहरू यसपालि खेदिनु नपरेको र सरकारबाट तुरुन्त सहयोग पाएको उल्लेख गर्ने गोर्खाहरूले समग्रमा चाहिँ मेघालयमा हीनताबोधको जिन्दगी जिइरहेको बताए । सिलाङ र आसपासका गाउँवासी थुप्रै गोर्खाहरूले आफूले सहेका अन्यायबारे खुलस्त भएर बोल्न सजिलो होस् भनेर पत्रिकामा नाम प्रकाशित नगर्न अनुरोध गरे । ‘हामी आफ्ना लागि माग राख्न सक्ने अवस्थामै छैनौं,’ सिलाङको कुनै एउटा कार्यालयका कर्मचारीले भने, ‘त्यसो गरे तारो बनिन्छ । बाटोमा हिँड्दा खासीले एक लात हान्यो भने हामीले उसको खुट्टाको धूलो पुछेर ‘हजुरलाई त दुखेन ?’ भन्दै हिँड्नुपर्ने अवस्था छ ।’

‘मलाई यति धेरै बोल्न मन छ,’ एकजना कर्मचारीले दाहिने मुठ्ठी देखाउँदै र दायाँबायाँ हेर्दै अचानक दबेको स्वरमा भने, ‘तर यी म बाँधिएको छु । यो फुकाउन मैले सिलाङ छाड्नै पर्छ ।’

परिचयसहित कान्तिपुरसँग कुरा गर्नेहरूले चाहिँ त्यति बेहाल नभएको भन्दै बरु गोर्खाकै कतिपय कमजोरी औंल्याए । मेघालय राज्यको सिर्जना नै कुनै जाति विशेषका लागि, उनीहरूको संरक्षण र प्रवर्द्धनका लागि भएकाले यहाँ उनीहरूका स्वार्थले प्राथमिकता पाउनु नौलो नभएको यी गोर्खाहरूले तर्क गरे । ‘उनीहरू पनि आफ्नो पहिचान गुम्ला, बाहिरियाको जनसंख्या बढ्दा र आफूहरू अल्पमतमा परिएला भनेर चिन्तित छन्,’ राज्यको उच्च सरकारी सेवाबाट निवृत्त डम्बरबहादुर गुरुङले मेघालयका खासी, गारो र जयन्तियाजस्ता समुदायलाई इंगित गर्दै भने, ‘भारतको संविधानले नै छैटौं अनुसूचीको व्यवस्था गरेर आदिवासी (ट्राइवल) हरूलाई बढी अधिकार र सुविधा दिएको छ ।’

khatpat ma gorkha ra prabashi

नेपाली भाषीहरू, मेघालयमा बस्ने बंगाली, बिहारी र मारवाडी समुदायजस्तै, गैरआदिवासी (ननट्राइवल) समूहमा पर्छन् जसले सिलाङ सहरका निश्चित भागमा मात्र जग्गा किन्न पाउँछन् । व्यापार गर्न उनीहरूले राज्यबाट अनुमति लिनुपर्छ । सरकारी जागिरमा आदिवासीलाई ९० प्रतिशत छुट्टयाइएको छ । बाँकीमा पनि आदिवासीले प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छन् । Continue reading

यहीँ जिउँदै जलाए बुवालाई

they burned my father alive here

बडापानी (मेघालय)- बलराम शर्मालाई जेठ ३ को त्यो भयानक क्षण सम्झँदा सपनाजस्तो लाग्छ । ‘यो त्यही ठाउँ हो, जहाँ मेरो बुवालाई जिउँदै जलाएर मारियो,’ पूर्वोत्तर भारतीय राज्य मेघालयको राजधानी सिलाङनजिकैको बडापानी गाउँका यी ४१ वर्षे गोठालाले आँखाभरि आँसु निकाल्दै भने ।

त्यो बिहानको रात गोठमा बलरामसँगै सुतिरहेका उनका पिता ७१ वर्षे लोकनाथ बास्तोलालाई एक हूल मान्छे आई जिउँदै जलाएर मारेका थिए । गोठमा शर्माकी पत्नी, उनीहरूका १५ (नारायण), १२ (जीवन) र १० (तुलसी) वर्षका छोराहरू र छोरी पनि थिए । दुई बजेतिर अचानक एक हूल आएर गोठमा आगो लगाइदिएपछि शर्मा स्तब्ध भएका थिए ।

‘हतारहतार बच्चाहरू र बुवालाई बाहिर निकालेँ,’ उनले भने, ‘हात जोडेर माफी माग्दै थिएँ, केही नगर्न भन्दै थिएँ, एउटाले खासी भाषामा ‘मार्दे’ भनिहाल्यो । अर्कोले यतिलामो (उनले फैलाइएको दाहिने हातको कुममा देब्रे हत्केलो लगे) खुकुरी निकाल्यो । अनि म यस्तरी (उनले दुवै हात उचालेर पछाडितिर फाले) जम्प हान्दै भागेँ केटाकेटीतिर । उनीहरूलाई लगेर त्यहाँ (५० मिटरजति टाढाको खोल्सोमा) लुकेँ ।’ भाग्न नसकेका वृद्ध लोकनाथलाई पेट्रोल खन्याएर, खुकुरीले हानेर मारेको शर्माले बताए ।

they burned my father alive here2

घटनामा ४ गाई मरे, जसलाई जलेको गोठैअगाडि गाडिएको छ । कान्तिपुरले भेट्दा बुवाको काजक्रिया सकेका शर्मा गोठबाट हिँडेर आधा घन्टा टाढाको एउटा नेपालीभाषी स्कुलमा थिए जहाँ उनको ठूलो छोरा पढ्छन् । ‘बच्चाका किताब, कपडा जले,’ उनले भने, ‘छोरालाई पढाउनु त परिहाल्यो, सरहरूले केही सहयोग गरिदिनुहुन्छ कि भनेर आएको ।’ असम राज्यसँगको विवादित सिमाना लाम्पीका गोर्खालाई वैशाख ३१ मा हटाउन जाने आदिवासी खासीमध्ये चारलाई असाम सीमा रक्षाबलले गोली हानी मारेपछि मेघालयका गोर्खा र कोइलाखानी क्षेत्रमा केन्दि्रत नेपालीलाई आक्रमण गर्ने क्रममा खासीहरूले बास्तोलालाई मारेका हुन् ।

जयन्तिया हिल्स जिल्लाका कोइलाखानीका केही नेपाली मजदुरको पनि हत्या भएको त्यहाँका सक्रिय नेपालीहरूले बताएका छन्, जसलाई मेघालय सरकारले अस्वीकार गरेको छ । मारिएका भनिएकाको परिचय सार्वजनिक भएको छैन तर नेपालीहरूले केही शव लुकाइएको आरोप लगाएका छन् ।

‘हामीले अनुसन्धान गरिरहेका छौं,’ मेघालयका मुख्यमन्त्री मुकुल सामाले बुधबार सिलाङमा कान्तिपुरसँग भने, ‘यो हल्लाको पछि लाग्ने समय होइन । अनुसन्धान रिपोर्ट आएपछि सबै तथ्य थाहा हुन्छ ।’

नेपालबाट कोइलाखानीमा काम गर्न आउने कामदारको दर्ता र बिमा नहुने गरेकाले तिनीहरूको पहिचान पत्तै लागे पनि क्षतिपूर्ति दिलाउन कठिन हुने नेपाली संगठनका कार्यकर्ताहरूले बताए । बास्तोलाका परिवारलाई मेघालय सरकारले लाम्पीमा मर्ने खासीहरूलाई तीन लाख रुपैयाँ क्षतिपूर्ति दिइने मुख्यमन्त्री साङमाले बताए ।

घटना भएको दुई सातामा पनि सिलाङबाट गोर्खा समुदायका कुनै व्यक्ति आफ्नो अवस्था बुझ्न नआइदिँदा दुःख लागेको शर्माले बताए । सिलाङका कतिपय सक्रिय गोर्खाले त्यता जाँदा खासीहरूको तारो बनिने हुँदा डर लागेको उल्लेख गरे । नेपाली नागरिकता नभएको, बुवासहित आफ्नो जन्म पनि मेघालयमै भएको तर राज्यमा आफ्नो नाममा जग्गा नभएको शर्माले बताए । उनी अरू थुप्रै नेपालीभाषीले झैं खासीहरूको जग्गा भाडामा लिएर बस्ने गरेका छन् । भाडा भन्नुमात्र हो, वर्षमा त्यो दुई सयदेखि पाँच सयको हाराहारीमा हुन्छ तर खास काम त्यहाँ बसेर त्यो जग्गाको स्याहार सुसार गर्ने नै हो । त्यो रात बास्तोला गोठमा जल्दा उनकी पत्नी, अर्का छोरा र बुहारी त्यहाँबाट एक घन्टा उकालो हिँडेर पुगिने ठाउँमा बनेको सानो घरमा थिए ।

‘हामीलाई १९८६, ८७ को गन्डागोलमा पनि केही गरेनन्,’ शर्माले भने, ‘तर यसपालि अचानक, केही नभनी आएर त्यस्तो गरे ।’

उनकी पत्नी नजिकैको प्लाई कारखानामा ज्यामी गर्थिन्, उनी गाईको स्याहार गर्थे । अहिले शर्मा जलेको गोठमुनि उही मालिकको कुखुरा फार्ममा बसेका छन् । मालिकले उनलाई केही समय त्यहीं बस्न भनेको छ । गोठसँगै जोडेर उनी काठको एउटा सानो घर बनाउँदै थिए ‘तख्ता भएको,’ जसको ‘ढोकामात्र हाल्न बाँकी थियो,’ उनले बताए ।

‘इष्टमित्र र ठूला मान्छे आएको बेला मज्जाले बस्न मिल्ने ठाउँ पनि बनाएको थिएँ,’ शर्माले भने, ‘अब त्यो कुखुरा गोठमा मैले पाहुना कसरी राख्नु ?’

कोइलाखानीको जिन्दगानी

koila-khani-jindagani-page-1-1

ठुलो पार्न क्लिक गर्नुस्

 

दिनेश वाग्ले

 

लाड्रम्पाई (मेघालय)- श्यामप्रसाद पोखरेललाई बलको आवश्यकता दिनहुँ पर्छ । दुई सय फिट गहिरो इनारको फेदबाट धरापझैं लाग्ने गरी अड्याइएका काठका चिप्ला खुडकलामा टेक्दै थुन्सेभरी कोइला बोक्नु उनको दैनिकी हो । दुई साताअघि ज्यान खतरामा पर्दा उनलाई थप बल चाहिएको थियो । पूर्वोत्तर भारतको बंगलादेशी सीमानजिक कोइलाखानीमा काम गर्ने उनीजस्ता नेपालीलाई मेघालय राज्यका आदिवासी खासीले धमाधम कुट्न -र केहीलाई मार्न) थालेका थिए । क्वारी या झुल भनिने इनारबाट तीन किलोमिटर टाढाको व्यावसायिक केन्द्र लाड्रम्पाई खासीहरूले बन्द गराउूदा त्यहाूका केही नेपाली ‘बाहिर ताल्चा लगाएर कोठाभित्रै’ लुकेका थिए । थुप्रै क्वारीका कैयौं नेपाली रातारात भागेर असम पुगे भने नभागेका पोखरेल खान्की किन्न बजार जान सकेनन् । ‘त्यो दिन मैले कुलदेउता सम्झें,’ सिन्धुलीे खोलागाउँ ८, रातमाटेका ६० वर्षे पोखरेलले कान्तिपुरसँग भने, ‘स्वास्नी, छोराछोरी सम्झेँ । देउतासँग बल मागेँ ।’

कोइलाखानीका नेपाली र मेघालयमा बस्ने गोर्खाहरू यी दिनमा आफूहरूलाई यसपालि देउतैले सहयोग गरेको ठान्छन् । ‘धन्न एटिसिक्स दोहोरिएन,’ असममा जन्मेका, झापाको सानो केर्खास्थित घरमा आफ्ना स्कुले बच्चा राखेका र लाड्रम्पाईमा खुद्रा पसल गर्ने दिवाकर पौडेलले भने । सन् १९८६/८७ मा पूर्वोत्तर भारतमा ‘विदेशी भगाऊ’ आन्दोलन हुँदा यहाँका हजारौं नेपाली मजदुर खेदिइएका र अन्य भागका गोर्खा विस्थापित भएका थिए । ‘त्यतिबेला पुलिस आफैंले नेपाली छान्दै ट्रकमा खाँद्दै पठाएका थिए,’ पौडेलले भने, ‘हामी पनि ट्रकमै गुवाहटी पुग्यौं । सातापछि फर्कियौं ।’

यसपालि असमसूगको सिमानामा रहेको विवादित गाउँ लाम्पीमा बस्ने गोर्खाहरूलाई आक्रमण गर्न गएका खासीमध्ये चारजनालाई असम सीमारक्षा बलले गोली हानी हत्या गरेपछि त्यसको रिस खासीले मेघालयका विभिन्न भागमा छरिएका गोर्खा र कोइलाखानी क्षेत्रमा केन्दि्रत नेपालीमाथि पोख्न थाले । वैशाख ३१ गते लाम्पी काण्ड भयो र त्यसको विरोधमा जेठ ३ मा खासी विद्यार्थी संगठनहरूले मेघालय बन्द गरे । यहाँ पार्टीहरूभन्दा पनि शक्तिशाली मानिने र गैरसरकारी संस्था (एनजीओ) भनी चिनिने खासी विद्यार्थी युनियन (केएसयू) लगायत केही आन्दोलित विद्यार्थी संगठनले कुनैकुनै ठाउँका गोर्खा र नेपालीलाई मेघालय छाडन चेतावनी पनि दिए ।

आन्तरिक राजनीति

अघिल्लो महिना मेघालयको सत्ता समीकरणमा फेरबदल हुँदा सरकार परिवर्तन भयो । खासी समुदायका डीडी लापाङ मुख्यमन्त्रीबाट हटाइए । उनको सट्टामा कंग्रेस पार्टीकै तर गारो समुदायका मुकुल सङ्मा आए । त्यसो हुनुमा छिमेकी असमका प्रभावशाली मन्त्री तथा कंग्रेसका नेता हिमन्त विश्व शर्माको हात रहेको मेघालयका पत्रिकाहरूले लेखेका छन् । हिमन्त तिनै व्यक्ति हुन् जो युरेनियम भएको लाम्पीलाई आफ्नो प्रभावअन्तर्गत असममै राख्न चाहन्छन् । उनैले लाम्पीलाई असमको राजधानी गुवाहटीसम्म जोड्ने बाटो खन्न बजेट छुट्टयाई त्यसको उद्घाटन गरे । उनले लाम्पीमै गएर गोर्खालाई जति चाहियो त्यति सहयोगको प्रस्ताव गरेका छन्, भन्नेबित्तिकै हेल्थ पोस्ट खोलिदिएका छन् । लाम्पीमा नेपालीलाई उक्साउने हिमन्तले आफूलाई नेतृत्वच्यूत गराएको रिस मेघालयका लापाङलाई हुनु स्वाभाविकै भयो । लापाङको सहभागिताको प्रमाण कसैले देखाएको छैन तर वैशाख ३१ गते नियोजित ढंगमा हजारभन्दा बढी अन्य गाउँका खासी नेपाली कुट्न लाम्पी पुग्नुलाई कतिपयले सुनियोजित ठानेका छन् ।  ‘आफू सरकारबाट हटेपछि राज्यको सुरक्षा व्यवस्था बिगि्रएको देखाउन त्यो काण्ड रचिएको थियो,’ सिलाङको सार्वजनिक जीवनमा सक्रिय एक गोर्खा नेताले कान्तिपुरसँग भने, ‘भयो पनि त्यस्तै । नयाँ मुख्यमन्त्रीमाथि शान्ति सुरक्षा कायम गराउन र असमबाट आफ्नो गाउँ फिर्ता लिन नसकेको आरोप लाग्यो ।’

आन्तरिक राजनीतिक खेलमा नेपाली समुदायलाई उपयोग गरिएको चाल पाएपछि सङ्मा सरकारले नेपालीलाई दुःख दिनेविरुद्ध तत्कालै कारबाही थाल्यो, जुन १९८६/८७ मा हुन सकेको थिएन । नेपालका मिडियाले व्यापक रूपमा घटनाबारे प्रकाशन/प्रसारण गरे जसले सोझै मेघालय सरकारलाई दबाब दियो । १९८६/८७ ताका नेपालमा अहिलेजस्तो मिडिया थिएनन् । अहिले सिलाङ, लाड्रम्पाईजस्ता बजारमा ‘कान्तिपुर’, ‘इमेज’ जस्ता टीभी च्यालनहरू आउँछन् । ‘सिलाङ टाइम्स’ जस्ता प्रभावशाली पत्रिकाले पनि यसपालि जातीय मामिलामा सकेसम्म निष्पक्ष समाचार लेख्दै सरकारलाई दबाब दिएको सिलाङका गोर्खा बताउँछन् । ‘पुलिस र गाउँका मुखिया (गाउँबुढा)ले हामीलाई बोलाएर, नडराउन र नफर्किन अनुरोध गरे,’ आठ वर्षदेखि लाड्रम्पाईमा नेपाली पत्रिकासमेत बेच्ने पसल चलाइरहेका टोपलाल भण्डारीले भने, ‘उनीहरूले चाहिएको सुरक्षा दिने वाचा गरे ।’ नभन्दै मेघालयले पहिलोपटक लाड्रम्पाईमा प्रहरीको एउटा टोली पठायो जो अहिले पनि यहीँ छ ।

photos-koilakhani-jindagani-1

मेघालय छाड्न सूचना दिने ‘गाउँबाहिरका खासीहरू’सँग कोइलाखानीका मालिक र लाड्रम्पाईमा नेपालीलाई घर भाडामा दिने साहु पनि सहमत भएनन् । खानी मालिक र घरभेटीले पनि नेपालीभाषीलाई नभाग्न, लुकेर बस्न र बजारमा ननिस्कन सुझाव दिए । ‘आन्दोलनकारीको भनाइ छ, नेपाली आएर काम खोसिदिए,’ मूलप्रवाह अखिल भारत नेपाली एकता समाज लाड्रम्पाई नगर समितिका अध्यक्षसमेत रहेका भण्डारीले भने, ‘तर हामीले भनेका छौं, त्यो गुनासो कोइलाखानीका मालिकसँग गर ।’

यहाँका कोइलाखानी लगभग नेपालीले नै चलाएका छन् । औपचारिक तथ्यांक छैन तर जयन्तिया हिल्सलगायत क्षेत्रका कोइलाखानीमा डेढदेखि दुई लाखसम्म नेपाली रहेको अनुमान छ । जुनै कोइलाखानीमा गए पनि नेपालीभाषामा गफ, गीत, गाली र गुनासा सुन्न सकिन्छ । उनीहरू इनारनजिकैका खाली जमिनमा कोइला मालिकको अनुमतिमा छाप्रा बनाएर बसेका छन् । कतिपय ३० वर्षदेखि नेपालै नगई बसिरहेछन् । कतिपयचाहिँ सिजनमा आउने, पैसा कमाउने र नेपाल फर्किने गर्छन् । नेपालीमध्ये ९० प्रतिशत इनारबाट कोइला बोक्ने, सुरुङमा पसेर कोइला खन्ने (काट्ने) काम गर्छन् । केही टाठाबाठा नेपालीचाहिँ सरदार (ठेकेदार) बनेका छन् । कोही साना बजारहरूमा पसल गर्छन् ।

koila-khani-jindagani-why-nepali-fled-1

किन फर्किए नेपाली ?

बितेका दुई सातामा मेघालय छाड्नेमा गोर्खा नभई मुख्यतः जयन्तिया हिल्स जिल्ला (जसको मुख्य बजार हो लाड्रम्पाई) का कोइलाखानीका नेपाली थिए । त्यहाँ केही खासीले केही नेपालीलाई कुटे, केहीका हातखुट्टा भाँचे जसबारेको हल्ला खानीहरूमा डढेलोझैं फैलियो । हल्लामा बढाईचढाई पनि भयो, जसले मानिसहरूमा चाहिनेभन्दा बढी अन्योल र त्रास सिर्जना गरायो । ‘राति त्यसलाई कुटे, बिहान उसलाई मारे भन्छन्, अनि के के न गर्नु भयो,’ पोखरेलले भने, ‘कोही लुक्न क्वारीभित्र छिरे, कोही कुम्लो बोकेर भागे । त्यस्तोमा कसरी बस्नु ?’ उनले जेठ ५ को दिन भातै खाएनन् । सिन्धुलीबाट परिवारले क्वारीका मजदुरका लागि मेस चलाउने भान्सेको मोबाइलमा फोन गरेर पोखरेललाई तत्कालै घर फर्किन भने । ‘त्यो दिन त हिँडिहालुँ जस्तो लागेको थियो,’ उनले भने, ‘फेरि रातिहुँदो कहाँ जाने ? अहिले फेरि सञ्चो भएको छ । अब दसैंमा जान्छु ।’ यसपालि लाम्पी गोली काण्डसँग जोडिएकाले नेपालीहरू फर्किएको घटनाले व्यापक चर्चा पायो । तर यहाँ महिनैपिच्छे सानातिना घटना भइरहने र हप्तैपिच्छेजस्तो खानीमा पुरिएर, झगडा गरेर एक-दुई जना मान्छे मरिरहने लाड्रम्पाईमा लामो समयदेखि बसिरहेका बासिन्दाहरू बताउँछन् । ‘कहिलेकाहीं त एउटा कोइलाखानी मालिकले आफ्नो प्रतिस्पर्धीको कारोबार कम गराउन पनि त्यहाँका कामदारलाई दुःख दिन्छ, मेघालयबाट निकाल्दिन खोज्छ,’ लाड्रम्पाईबाट ८५ किलोमिटर परको सिलाङमा आधारित भारतीय गोर्खा परिसंघका अध्यक्ष बीबी छेत्रीले भने । यो विवादमा नेपालीभाषी छेत्रीले सबैभन्दा ठूलो स्वरमा नेपालीको पक्षमा आवाज उठाए जसलाई सिलाङकै कतिपय नेपाली र नेपालीभाषीले ‘ओ हो, यो त कडै भयो’ भनी टिप्पणी गरे । उनले सिलाङनजिकैको गोठमा जिउँदै जलाएर मारिएका लोकनाथ बाँस्तोलाको परिवारलाई पनि मेघालय सरकारले लाम्पीमा मारिने खासीका परिवारलाई जत्तिकै क्षतिपूर्ति दिनुपर्ने माग राज्यसमक्ष गरेका छन् ।

मेघालयका नेपालीभाषी जे भोगिरहेछन्

Kantipur lampi assam story

दिनेश वाग्ले
वाग्ले स्ट्रिट जर्नल

लाम्पी (असम)- पूर्वात्तर भारतका दुई राज्य असम र मेघालयको सीमास्थित यो विवादास्पद गाउँ अचेल युद्धमोर्चाजस्तो देखिन्छ जहाँ दुईतिरका सीमा रक्षक सैनिक-प्रहरी एकअर्कालाई बन्दुक तेस्र्याएर उभिएका छन् ।

गहिरो जातीय र सांस्कृतिक रेखामा बाँडिएका यहाँका खासी र नेपालीभाषी गोर्खाहरू आफ्नापट्टकिा सुरक्षाकर्मीलाई खाना खुवाउँछन् भने अर्कोपट्टकिालाई त्रासपूर्ण र शंकालु दृष्टिले हेर्छन् । गोर्खाहरू असम प्रहरीप्रति कृतज्ञ छन् भने खासीहरू मेघालय प्रहरीप्रति । खासी बाहुल्य क्षेत्रमा प्रहरी उपस्थितिबाट पनि आश्वस्त हुन नसकेका गोर्खाहरू राति हातमा लाठी, कम्मरमा खुकुरी र काखीमुनि गुलेली बोकेर सामूहिक गस्ती गर्छन् ।

‘गोर्खा हौं हामी, डराउँदैनौं,’ लाम्पीनिवासी चक्रबहादुर छेत्रीले कान्तिपुरसँग झर्रो नेपालीमा भने, ‘जन्मेपछि मान्छे नमरेको हामीले देखेका छैनौं । मर्नु त छँदैछ त्यसैले अन्याय किन सहने ?’

‘युद्धमोर्चा’ जस्तो गाउँमा बसेका छेत्री खासमा एकजना लडाकु सरदारजस्तै छन्, जसले बितेका तीन दशकदेखि आफ्नो जातिको नेतृत्व गरिरहेका छन् । उनी लाम्पीका मुखिया हुन् जसलाई औपचारिक रूपमा ‘गाउँबुढा’ भनिन्छ र स्थानीयहरूले ‘गाम्बुरा’ भनी बोलाउँछन् । गाउँमा सरकारको सबैभन्दा तल्लो तहको तर अधिकारसम्पन्न प्रतिनिधि हो गाउँबुढा, जसले स्थानीय समस्या राज्यका सम्बन्धित निकायसम्म पुर्‍याउने, सत्ताबाट गाउँमा आएको अनुदान अनुगमन गर्ने र गाउँलेहरूको व्यवस्थापन गर्ने जिम्मा पाउँछ ।

‘हाम्रो स्वार्थ मिलेको छ,’ गाउँबुढाले लाम्पीका नेपालीलाई संकेत गर्दै भने, ‘मलाई खेतमा काम नगरी डुलिखान मनपर्ने, यिनीहरूलाई आफ्ना कुरा राज्यसम्म लगिदिने सक्रिय मान्छे चाहिने । म यिनीहरूको सहारा, यिनीहरू मेरा सहारा ।’

lampi assam kantipur storyसक्रियताका कारण छेत्री खासी समुदायमा राजनीतिक गर्नेहरूको तारो बनेका थिए । मे १४ मा लाम्पी बाहिरका करिब एक हजार खासी खासमा छेत्रीलाई नै सिध्याउन गाउँको बीचमा रहेका छाप्राहरूमा बस्ने सानो शुक्रबारे हाटमा पुगेका थिए । हाटमा रहेका केही नेपालीलाई कुट्दै नेपाली बस्तीतिर बढ्दा उनीहरू असम सीमा रक्षाबल -सशस्त्र) को क्याम्प पुगे । उनीहरूले क्याम्पतिर पनि गुलेली तन्काउँदै मट्याङ्ग्रा हान्न थाले । झोक्किएका पुलिसले गोलीले त्यसको जवाफ दिए, चार जना खासी चौरमै ढले । दुई शव उनीहरूले आफंैसँग लिएर गए, बाँकी दुईलाई सीमा प्रहरीनजिकै रहेको असमकै जनपद प्रहरीले नियन्त्रणमा लियो । Continue reading

पीडितगन्ज, पहाडगन्ज

piditganj paharganj

ठूलो पार्न यसमा क्लिके हुन्छ

दिनेश वाग्ले
वाग्ले स्ट्रिट जर्नल

हिन्दीमा कुरा गर्छ पहाडगन्जले
बोल्छ उर्दू, पञ्जावी र नेपाली पनि
अंग्रेजी त राम्रैसँग बुझ्छ
जापानी र जर्मनको ज्ञान राख्छ भने
फ्रेन्च र इटालियनमा दखल छैन भन्न मिल्दैन
नत्र कसरी चलाउँछ रेष्टुराँ र होटलहरू
लज, क्याफे र साइबरक्याफेहरू
खुद्रा पसल र क्युरियो पसलहरू

दिल्ली आउनुभएको छ भने तपाईँ पहाडगन्ज नपुगेको पत्याउँदै नसकिने कुरा हो । नेपालीको कुरै छाडौ‌, भारतीय राजधानी आउने कुन विदेशी त्यहाँ पुगेको हुँदैन ? यता नआएका नेपालीलाई पहाडगन्ज चिनाउन कतिपयले ठमेलको सहयोग लिन्छन् । काठमाडौंको त्यो पर्यटकीय जमघटस्थलको दिल्लीस्थित समकक्षी हो, पहाडगन्ज । तुलनात्मक रूपमा कम पैसा लिएर घुम्न निस्कने ‘बजेट टुरिष्ट’हरूलाई ठमेलले जस्तै अनेकौं अन्तर्राष्ट्रिय खाना र सस्ता कोठाको प्रस्ताव गर्छ, पहाडगन्जले । फरक यत्ति हो, ठमेलमा १० हजार भारतीय काम गर्दैनन्, पहाडगन्जमा झन्डै १० हजार नेपाली काम गर्छन् । लगभग ७ सय होटल छन् यहाँ जसमध्ये- यो त्यति गौरवपूर्ण कुरा होइन, तैपनि- १० वटाजति नेपालीले सञ्चालन गरेका छन् । सञ्चालन भन्नाले मालिकै भएर चलाएको । भान्से, वेटर, रिसेप्सनिस्ट, भाडा माझ्ने र चौकिदार भएर पहाडगन्जका होटल चलाउने नेपालीको संख्या त अघि उल्लेख भइहाल्यो । Continue reading

भारतको ‘नक्सली’ युद्ध

नेपालमें तो बहुत सारे माओवादी हैं’, कतिपय भारतीयहरूले मसँग त्यस्तो भन्ने गर्छन्, मानौं भारतमा ‘माओवादी’ छँदैछैनन् । त्यसो भन्नेमा मुख्यतः दिल्ली या मुम्बईका सहरी वासिन्दा हुन्छन्, जो आफ्नै देशका गाउँहरूबारे अनभिज्ञ हुन्छन् । केही साताअघि ‘भारतीय विस्तारवाद’ विरुद्ध आन्दोलन छेडेका कारणले नेपाली माओवादीहरू समाचारमा आएको बेला मलाई पोहोर गाडी चलाउन सिकाउने गुरुले सोधे- ‘यार तिम्रो नेपालमा कति धेरै ‘माओवादी’ राखेको ? बारम्बार उपद्रो मच्चाइराख्छन् ।’ यी गुरुचाहिँ उत्तर प्रदेशकै एउटा गाउँका हुन्, जो बितेका ८ वर्षदेखि दिल्लीमा गाडी चलाउन सिकाइरहेका छन् । उत्तर-प्रदेशमा पनि माओवादीहरूको खास उपस्थिति छैन ।

जनसंख्या र क्ष त्रफलको हिसाबले भारत कति धेरै ठूलो र व्यापक छ भने बितेका ४३ वर्षदेखि जारी हिंसात्मक आन्दोलनबारे अझै पनि करोडौं मानिसलाई थाहा छैन र आधाभन्दा बढी भूभागमा त्यसको उपस्थिति नै छैन । पश्चिम बंगाल या उडिसाका गाउँहरूमा दर्जनौं मानिस मर्दा या ती राज्यका ठूलै सहर या बस्तीहरूमा हडताल हुँदा पनि भारतीय सत्तासञ्चालनमा मुख्य प्रभाव राख्ने मुम्बई र दिल्लीमा फिटिक्कै असर पर्दैन । त्यसैले कतिपय भारतीयलाई राम्रोसँग ‘माओवादी’ भन्न पनि आउँदैन र आउनेले त्यसलाई ‘नक्सली’ भनी राम्रोसँग चिन्छन् ।

यथार्थ हो, अहिलेको दिनमा नेपालबाहिर राम्रो या नराम्रो कारणले सबैभन्दा बढी चिनिने नेपाली नेता प्रचण्ड हुन् । त्यसैले आफ्नै देशको माओवादीबारे थाहा नपाउने भारतीयहरूले पनि नेपालको प्रसङ्ग आउनासाथ ‘माओवादी’ र ‘ओ, क्या नाम हैं उसका ? प्रचण्ड ? क्या कर रहा हैं ओ आजकल ?’ भनिहाल्छन् । त्यस्तो अवस्थामा मैले ती भारतीयहरूलाई ‘अरे भैया, नेपाली माओवादीको के कुरा गर्छौ, जबकि नेपालमा भन्दा कैयौं गुणा बढी र शक्तिशाली माओवादीहरू भारतमा छन् । नेपालको भन्दा कैयौं गुणा बढी भारतीय भूभाग र बस्तीमा माओवादी प्रभाव छ ।’ त्यसो भन्दा उनीहरू मैले नौलो कुरा गरेको जस्तो ठान्दै ‘ह्या, होइन’ पो भन्छन् ।

तर अब स्थिति बदलिन थालेजस्तो देखिन्छ । मैले भारतीय अखबारहरू पढ्न थालेको १२ वर्ष भयो र तिनमा पहिलोपटक बुधबार माओवादी हिंसाबारेको समाचारले सबैभन्दा धेरै, व्यापक र प्रमुख स्थान पाएको देखेँ । दिल्लीबाट निस्कने लगभग सबैजसो अङ्ग्रेजी अखाबारहरूले छत्तीसगढ राज्यको दान्तेबाँडा जिल्लामा मंगलबारको नक्सली आक्रमणलाई लगभग ब्यानर शीर्षकमा पस्किए । त्यो महत्त्वपूर्ण छ, किनकि दिल्लीका अंग्रेजी अखबारहरूले भारतीय शासन सञ्चालनमा र ढनाड्यहरूमाझ सबैभन्दा बढी प्रभाव पार्छन् । अनि मेरा चालक गुरुजस्ता अङ्ग्रेजी नजान्ने, सामाजका तल्लो तहका र अधिकांश भारतीयहरूले पढ्ने (ठानिने) हिन्दी अखबारहरूले पनि दान्तेबाँडा घटनालाई सबैभन्दा महत्त्वका साथ प्रस्तुत गरे । ‘दैनिक जागरण’ पत्रिकाको शीर्षक- ‘गि्रन हन्टका ‘लाल’ जवाब’ ।

अंग्रेजी दैनिक ‘हिन्दुस्तान टाइम्स’ले ठूलो आकारमा ‘आमहत्या’ लेख्दै थप्यो- ‘देश आक्रमणमा ।’ ‘टाइम्स अफ इन्डिया’ले घोषणा गर्‍यो- ‘यो (भारतमाथिको) युद्ध हो ।’ यस्तै समाचार शीर्षकहरू यी पत्रिकाले २७ नोभेम्बर २००८ मा लेखेका थिए । अघिल्लो दिन मुम्बईमा आतङ्कवादी हमला भएको थियो । राज्यबाट ‘आतङ्कवादी’ घोषित भए पनि ‘हिंसात्मक राजनीतिक विद्रोह’ र ‘आतङ्कवाद’बीच निश्चित रूपमा केही आधारभूत फरक हुन्छन् । तर नक्सलीहरूको दमन गर्न विपक्षी र मूलधारको सामाजिक संरचनाको चर्को दबाबमा परेको भारतीय राज्यले अहिले ती दुवैलाई एउटै ब्राकेटमा हालेर कारबाही अघि बढाउन थालेको देखिन्छ । वार्ता गर्नुपर्छ या गाउँले/आदिवासीका समस्या समाधान गर्नुपर्छ भनी तर्क गर्नेहरूलाई युद्धको पक्षमा रहेकाहरूले ‘तिमी नक्सली’ भनी आरोप लगाउँदै छलफल बन्द गर्न खोजिरहेका छन् । माओवादी हिंसा प्रत्यक्ष देखेका, भोगेका र अहिले शान्ति प्रक्रियामा केही हदसम्म आनन्दको सास फेरिरहेका हामी नेपालीहरूले भारतमा पनि समस्या वार्ताबाटै समाधान भएको देख्न चाहनु अस्वाभाविक होइन । तर एक हिसाबले हेर्दा भारतीय राज्यले हालैका वर्षमा जुनखालको माओवादी आक्रमण सहिरहेको छ, त्यसप्रति ‘ठिक्क पर्‍यो’ भन्न मन

लाग्छ । नेपालमा हिंसा बढाउन कुनै जमानामा भारतले भूमिका खेलेकै हो । एकातिर सत्तालाई माओवादी दबाउन हतियार दिने, अर्कोतिर देशमा आतङ्कवादी घोषित विद्रोहीलाई आफ्नो भूमिमा सेल्टर दिने । नेपाललाई प्रयोगशाला बनाउने भारतलाई अहिले, एक हिसाबले त्यही प्रयोगशालाबाट निस्केको विष लाग्दैछ ।

अस्ति एकजना विश्लेषक टीभीमा भन्दै थिए, भारत यस्तो देश हो, जहाँ मगन्तेहरूको संख्या करोडमा छ र आफ्नी पत्नीको जन्मदिनमा जेट प्लेन उपहार दिने ढनाड्य पनि छन् । नेपालमा भन्दा अलि फरक बीएमडब्लु गाडी चढ्ने र दुई छाक खान संघर्ष गर्नेहरू बीचको असमानतामा भारतीय माओवादी आन्दोलन अडिएको छ । अबैंको कारोबार गर्ने खनिज पदार्थ उत्खनन कम्पनीहरू भारतका ती भागमा जान चाहन्छन्, जहाँ प्राकृतिक स्रोत टन्न छ, तर मानिसहरू गरिब छन् । आर्थिक वृद्धि निरन्तर हासिल गरिरहन चाहने भारतीय राज्यले ती कम्पनीहरूलाई ती ठाउँमा जान अनुमति दिनैपर्छ र दिइरहेको छ । सरकारबाट अनुमति पाएका ती कम्पनीहरू स्थानीय जनतालाई ती स्राेतको साझेदार बनाउन किन चाहन्थे ? अनि आफ्नो जंगल, आफ्नो पहाड र आफ्नो गाउँको स्रोत विदेशी या स्वदेशी बहुराष्ट्रिय कम्पनीले आफूसँग बाँड्दै नबाँडी लगेको स्थानीय जनता कसरी सहन सक्छन् ? त्यस्तो अवस्थामा जो उनीहरूलाई सहयोग गर्न आउँछ, त्यसैको समर्थन गर्छन् जनताले । भारतीय माओवादी आन्दोलनका सन्दर्भमा पनि त्यही भएको छ । माओवादी सिद्धान्त पत्याएरभन्दा पनि आफ्नो ठाउँको स्रोत लैजानबाट राक्न सहयोग गर्ने भएकाले नक्सलीहरूलाई जनताले साथ दिएका छन् । त्यसैले भारतले सबैभन्दा बढी आर्थिक प्रगति गरेकै (गत) दसकमा माओवादी प्रभाव पनि उल्लेख्य बढेको छ ।

अब भारतमा आन्तरिक लडाइँको व्यापक तयारी भइरहेजस्तो देखिन्छ । मंगलबारको ७६ प्रहरी मारिएको घटनापछि त्यो तयारीले थप तीव्रता पाइसकेको छ । सेना प्रयोग अवश्यै होला जस्तो छ । आखिर आणविक शक्तिसम्पन्न राज्यसत्ता जंगली गुरिल्लाहरूबाट झुक्ने कुरा पनि भएन । निर्दोष गाउँलेहरूको ज्यान अब झन् ठूलो संख्यामा जाने निश्चित छ । तर १ अर्ब १४ करोड जनसंख्या भएको मुलुकमा दुर्गम स्थानमा रहेका, धेरैजसो नपढेका केही लाख (या करोडै सही) ‘गरिब आदिवासी’हरूको ज्यानको के महत्त्व ?

यो लेख  पहिलोपटक आजको कान्तिपुर दैनिकमा प्रकाशित भएको हो ।

भारतको ‘ठाकरेतन्त्र’

भारतको ठाकरेतन्त्र

ठुलो पार्न तस्बिरमा क्लिक गरे हुन्छ

दिनेश वाग्ले
वाग्ले स्ट्रिट जर्नल

कुनै पनि तर्कशील भारतीयले अलिकति तल पर्नेबित्तिकै प्रतिरक्षात्मक शैलीमा देशको जनसंख्या र राजनीतिक प्रणालीलाई संयोजन गर्दै भन्छ- ‘तर हामी संसारकै सबैभन्दा ठूलो लोकतन्त्र ।’

‘जब उनीहरूले त्यसो भन्छन्’, दिल्लीको जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालयका एकजना विद्यार्थीले भने- ‘जवाफमा हामी संसारकै सबैभन्दा अग्लो लोकतन्त्र भन्दिनुपर्छ ।’

‘ठूलो’ र ‘अग्लो’ लोकतन्त्रका आ-आफ्नै खाले चुनौती छन् । तर हालैका केही वर्षमा दुवै लोकतन्त्र आ-आफ्ना देशका भङ्ज्याहा र क्षेत्रीयतावादीहरूसँग लडिरहेका छन् । भारतमा पछिल्लो लडाइँ मुम्बईमा भइरहेको छ, जसका कारक भाषा, धर्म र लडाकुहरूको इगो छन् ।

धेरै देशका खेलाडीहरूको व्यक्तिगत स्तरमा सहभागिता हुने भारतीय क्रिकेट शृङखला ‘इन्डियन पि्रमियर लिग (आईपीएल)’ का आठ टोलीहरूले लिलाम बढाबढमार्फत ती खेलाडीहरू किन्छन् । गत महिना भएको बढाबढमा सामेल सबै ११ पाकिस्तानी खेलाडीहरूलाई कुनै पनि टोलीले किनेनन् । ती खेलाडीले भारतमा हुने आईपीएल खेल्न सरकारको पनि स्विकृति लिइसकेका थिए । बढाबढमा सामेल गराएर पनि कुनै खेलाडीलाई नलिइँदा आफ्नो तेजोबध भएको पाकिस्तानले महसुस गर्‍यो । भारतमा पनि त्यस्तो व्यवहार खेलको भावना विपरीत भएको टिप्पणी भयो ।

दुवै देशमा चर्को विवाद चलिरहँदा आईपीएल टोली ‘कोलकाता नाइट राइडर्स’का मालिक शाहरुख खानले आईपीएल खेल्ने संरचना (टी २०) मा पाकिस्तान विश्व च्याम्पिएन भएको उल्लेख गर्दै पाकिस्तानी खेलाडीहरू नकिनिइनु दुःखद भएको बताए ।

खानको त्यही भनाइलाई अठ्याउँदै मुम्बई राजधानी भएको राज्य महाराष्ट्रमा आधारित पार्टी शिवसेनाले यही शुक्रबार सार्वजनिक हुनलागेको फिल्म ‘माई नेम इज खान’ चल्न नदिने घोषणा गर्‍यो । सेनाको धम्कीलाई बाँकी भारतले प्रतिवाद गरेपछि अहिले मुम्बईमा दुईवटा युद्धहरू लडिँदैछन्, जसको अर्कोपट्टी एक्लो सेना छ । एउटा लडाइँमा उसले खानलाई ‘राष्ट्रघाती’ भनेको छ, अर्कोमा ‘मुम्बई सबै भारतीय’को भन्ने राहुल गान्धीलाई शुक्रबार कालो झण्डा देखाएको छ । भारतको कुनै पनि भूमिमा जान पाउनु कुनै पनि भारतीयको अधिकार भएको तर्क गर्दै गान्धीले गत साता विहार पुगेर विहारीहरूका पक्षमा बोलेका थिए ।

शाहरुख खान पनि ‘मुम्बई सबै भारतीयको’ भन्ने पक्षमा छन् भने राहुलको पार्टी कंग्रेसको नेतृत्वमा रहेको महाराष्ट्र सरकारले खानको फिल्म देखाउन हलवालाहरूलाई चाहिएजति सुरक्षा दिने प्रतिबद्धता जनाएको छ ।

सतहमा सानो फाइदाका लागि भएको राजनीतिक झगडाजस्तो देखिए पनि विवादको मूल चुरो भारतीय राष्ट्रियताको परिभाषासँग जोडिएको छ । भारत भनेको के हो र को भारतीय भन्ने प्रश्नहरूका परस्पर विरोधी अर्थ खोज्नेहरू बीचको झगडा हो यो । उग्र हिन्दुवादी, क्षेत्रीयतावादी र दक्षिणपन्थी शिवसेना र त्यसबाट टुक्रिएको धर्मनिरपेक्ष, क्षेत्रीयतावादी र दक्षिणपन्थी समूह महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना मुम्बईमा विहार र युपीका मानिसहरू आएर बस्नु र हिन्दी बोलिनु हुँदैन भन्छन् । उनीहरूको त्यो अडानले बितेका २५ वर्षयता शिवसेनासँग सहकार्य गर्दै आएको र राष्ट्रिय उपस्थिति भएको हिन्दुवादी भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) लाई निकै अप्ठेरोमा पारेको छ । यसै वर्षको अन्त्यतिर विहारमा चुनाव हुँदैछ, जहाँ भाजपा सत्तासाझेदार छ । मुम्बईमा विहारीहरू आउन नदिने कुरा गर्दा युपी र विहारबाट आफ्नो राजनीतिक सफाया हुने भाजपाले बुझेको छ ।

भाजपामा महत्त्वपूर्ण प्रभाव राख्ने र भारतका हिन्दु संगठनहरूको परिवारको मूली मानिने राष्ट्रिय स्वयम्सेवक संघले गएसाता शिवसेनालाई क्षेत्रीयताको र हिन्दी विरोधी कुरा नगर्न चेतावनी दिँदै सबै भारतीयहरूको एउटै राष्ट्रिय पहिचान (भारतीय) भएको बतायो । संघले त्यतिमात्रै भनेन, कतिपय विश्लेषकहरूलाई आश्चर्यमा पार्दै, शिवसेनाले खानको फिल्म रोक्न खोजे त्यसको प्रतिकार गर्न आफ्ना स्वयम्सेवकहरूलाई निर्देशन पनि दियो । संघकै अनुशरण गर्दै भाजपाले पनि मुम्बई सबै भारतीयको भएको र खानको फिल्म प्रदर्शनमा कुनै अवरोध गर्न नहुने बतायो । उसले आफ्ना उच्च नेताहरूका लागि दिल्लीमा फिल्मको विशेष प्रदर्शनी नै गर्‍यो ।

शिवसेनाले एकैपटक दुईवटा मोर्चामा नचाहिँदो ढंगले युद्ध छेडेकाले अहिलेको विवादमा एउटा हिन्दी फिल्ममा हुनुपर्ने जति सबै मसला छन्- नायक छन् (खान), खलनायक छन्, (शिवसेनाका बाबु-छोरा नेताहरू बाल र उद्धव ठाकरे) र अन्य पात्रहरू छन्, जो खान तथा ‘मुम्बई सबैको’ मुद्दालाई आ-आफ्नै ढंगले समर्थन गर्छन् । उनीहरूको विरोध गर्नेहरू असंख्य भइकन पनि मुम्बईका ठाकरेहरूले गुन्डागर्दी राजनीतिलाई खुलेआम निरन्तरता दिइरहेका छन् ।

उनीहरुले आफ्नो पार्टीको मुखपत्र ‘सामना’मा खानलाई ‘राष्ट्रघाती’ र ‘पाकिस्तान जा’ भनेका छन् । फिल्न नदेखाउन हलवालाहरूलाई चेतावनीयुक्त पत्र लेखका छन् । सरकार र प्रशासन मुम्बईमा नभएजस्तै छ । बरु नागरिक समाजले व्यापक रूपमा खानलाई समर्थन गर्नथालेपछि ठाकरेहरू आफैं हच्केर शनिबार ‘खान देशद्रोही नै हो’, तर ‘उसले फिल्म चलाए चलाओस्, व्यवधान नगर्ने’ टिप्पणी गरेका छन् ।

मुम्बई र बाँकी महाराष्ट्रमा थुप्रै नेपाली बस्छन्, जसले ठाकरेहरू र तिनका पार्टीलाई देखेको, भोगेको र थाहा पाएको हुनुपर्छ । थाहा नपाउने नेपालीले ठाकरे र तिनका ‘सेना’हरूबारे बुझ्नुपरे नेपालका माओवादीलाई हेरे हुन्छ । राजनीतिक सिद्धान्त र आदर्श फरक भइकन पनि ठाकरे र ‘सेना’हरूले हाम्रा माओवादीको सम्झना गराउँछन् । दुवैको कार्यशैली ठ्याक्कै उस्तै छ- धम्क्याउने, थर्काउने, कुट्ने र आफूले भनेजस्तो भएन भने बन्द-तोडफोडमा उत्रिहाल्ने ।

दुवै बेला-बेलामा संगठिन आपराधिक ग्याङजस्तै देखिन्छन्, जो आफ्ना सक्रिय, बलिया र रिसाहा कार्यकर्तालाई नेताको इगो साध्न चेसको गोटीझै‌ प्रयोग गर्छन् । व्यापक जनदबाबपछि ठाकरेहरू फिल्म देखाए देखाओस् भन्दै पछाडि हटेजस्तै नेपालमा माओवादीहरू पनि यदाकदा त्यसैगरी जनदबाबसामु झुकेका उदाहरण छन् ।

‘अग्लो लोकतन्त्र’ माओवादी र अन्य क्षेत्रीयतावादीको चपेटामा परेजस्तै ‘ठूलो लोकतन्त्र’ शिवसेनाजस्ता ग्याङहरूको कुलंगारिता टुलुटुलु हेरिरहेको छ । अनि सरकार र नागरिकलाई वाक स्वतन्त्रता दिने भारतीय संविधान र लोकतन्त्र हेरेको हेरेकै भएका छन् । आणविक हतियार परीक्षण गरेको, अर्थतन्त्र ७ प्रतिशतमा बढ्ने अपेक्षा गर्ने र विश्व मामिलाको मुख्य खेलाडी बन्ने आसा गर्ने भारतीय सत्ताका सेनाजस्ता साना क्षेत्रीय समूहहरूका अगाडि निरीह हुने गर्छ । ती समूहले कानुनको धज्जी उडाउँछन्, संविधानलाई कुल्चिन्छन्, तर त्यसको रक्षा गर्ने सरकार चुप लाग्छ । भारतीय संघीयता र सत्ता संरचनामा केही न केही त्रुटि पक्का छ ।

यो लेख पहिलो पल्ट आजको कान्तपुर  दैनिकमा प्रकाशित भएको हो । पत्रित्रकाकै पन्नामा हेर्ने भए माथीको तस्बिरमा क्लिक गरे हुन्छ ।

सम्बन्धित: Shah Rukh Khan: Don’t Apologize to Shiv Sena

भारतमा भाषाको खेल

हिन्दी भारतमै पनि सबैले बुझ्ने, बोल्ने र स्वीकारेको भाषा होइन । एक अर्ब बढी जनसंख्याको आधाभन्दा कम (४४ करोड) ले मात्र हिन्दी बोल्छन् ।


भारतमा भाषाको खेल

ठुलो पार्न तस्बिरमा क्लिक गरे हुन्छ

ठुलो पार्न तस्बिरमा क्लिक गरे हुन्छ

दिनेश वाग्ले
वाग्ले स्ट्रिट जर्नल

म‌ङ्सिर १२- धार्मिक, भाषिक र भौगोलिक रूपमा विभाजित भारतलाई ब्याट र बल एक तुल्याउने ठान्दै कतिपयले भन्छन्- क्रिकेट हाम्रो धर्म हो भने सचिन तेन्दुलकर भगवान । २० वर्षे अन्तर्राष्ट्रिय खेलजीवनमा सबैभन्दा बढी ३० हजार रन बटुलेका सचिन अहिले भारतमा आफैं एउटा भकुन्डोजस्तो भएका छन्, जसलाई फरक ध्रुवका राजनीतिज्ञहरूले आक्रमण र प्रशंसाको विषय बनाएका छन् । खेल पिच बाहिरको जीवनमा मिलनसार र मृदुभाषी सचिन विवादमा मुछिएकोमा कतिपय भारतीय अचम्मित छन् ।

मुम्बई राजधानी भएको र मराठी मुख्य भाषा बोल्ने भारतीय राज्य महाराष्ट्रको विधानसभामा गत महिना एकजना विधायकले हिन्दीमा सपथ लिन खोजे । मराठी मुद्दामा टेकेर पहिलोपटक चुनिएको नयाँ पार्टी महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना (मनसे) का विधायकलाई त्यो मनपरेन । त्यसैले हिन्दीमा सपथ लिँदै गरेका अबु आजमीलाई तिनले तत्कालै, विधानसभामै, थप्पड हान्दै लछारपछार गरे । मनसेको भनाइ छ- महाराष्ट्र मराठीहरूको हो, यसको राजधानी मुम्बई महाराष्ट्रवासीहरूको हो । यहाँ उत्तर भारतीयहरू आएर काम गर्न पाउँदैनन् र तिनको भाषा हिन्दी यहाँ प्रयोग गर्न पाइँदैन ।

मनसे राज ठाकरेको पार्टी हो । राजचाहिँ महाराष्ट्रकै अर्को पार्टी शिव सेना (शिसे) का प्रमुख बाल ठाकरेका भतिजा हुन् । काका र उनका छोरा उद्धवसँग कुरा नमिलेपछि तीन वर्षअघि राजले ‘भूमिपुत्र’ या ‘मराठी मानुस’को नारामा नयाँ पार्टी खोलेका थिए । त्यसयता ठाकरे परिवारका दुई पार्टीहरू मनसे र शिसेबीच मराठी मुद्दालाई चर्कोसँग उठाउन दौड छ । त्यही दौड अबु आजमी प्रकरण हुँदै सचिनसम्म पुगेको हो ।

दुई सय ८८ सिटको महाराष्ट्र विधानसभाको अघिल्लो महिनाको चुनावी नजिताले राज्यमा पुनः भारतीय कंग्रेस-राष्ट्रवादी कंग्रेसको गठबन्धनलाई सत्तामा राख्यो । शिव सेना र भारतीय जनता पार्टीको ‘हिन्दुत्व’ गठबन्धन विपक्षमै सीमित भयो । शिव सेनाको भोट मनसेले काटेको आरोप लाग्यो । शिसेले ४४ र मनसेले १३ सिट जिते । उत्तर भारतको समाजवादी पार्टीले चार सिट जित्यो, जसमध्ये एक विजेतका भए हिन्दी/उर्दू भाषी मुस्लिम अबु आजमी ।

मनसेका विधायकले आजमीलाई लछारपछार गरेपछि भारतभरिबाट  दुई खाले प्रतिक्रिया आए । हिन्दीभाषीहरूले त्यसलाई नराम्रो भन्दै निन्दा गरे, अन्य भाषीहरूले ‘त्यसरी कुट्नैचाहिँ हुन्नथ्यो, तर राज्यको भाषा नजान्नेले जिम्मेवारी पनि लिनु हुँदैन’ भन्ने टिप्पणी गरे । त्यहीँ विवाद चलिरहँदा मुम्बईका वासिन्दा र मराठी सचिन तेन्दुलकर आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय खेलजीवनको २० औं वर्षगाँठ मनाइरहेका थिए । एउटा कार्यक्रममा एकजना पत्रकारले त्यो विवादबारे सोध्दा सचिनले भने- ‘मुम्बई भारतको हो । म महाराष्ट्रको हुँ र त्यसमा निकै गर्व गर्छु । तर म सबैभन्दा पहिला भारतीय हुँ ।’ सचिन भारतीय राष्ट्रिय टोलीका लागि खेल्छन्, भारतभरि बेचिने सामग्रीका विज्ञापनमा देखापर्छन् र भारतभरि उनका प्रशंसक छन् । सचिनको वक्तव्यलाई बाँकी भारतले स्वागत गर्‍यो । तर शिव सेनाका प्रमुख ८२ वर्षे बाल ठाकरेले पार्टीको मुखपत्र ‘सामना’मा आलोचना गरे । ‘त्यस्तो टिप्पणी गरेर तिमी मराठी मनोभावनाबाट रन आउट भएका छौ’, ठाकरेले लेखे- ‘ध्यान राख, तिमीले छक्का या चौका हान्दा तिम्रो प्रशंसा हुन्छ । तर मराठी मानुसको न्यायसंगत अधिकारका विरुद्ध ब्याटिङ गर्न आफ्नो जिब्रो प्रयोग नगर ।’

भारतमा भाषा र क्षेत्रीयतामा आधारित यो नौलो विवाद होइन । स्वतन्त्र हुनु केही वर्ष अघिदेखि हिन्दीभाषीहरूले आफ्नो प्रभुत्व फैलाउन खोजेका हुन्, जसलाई भारतका अन्य भाषीहरू ‘हिन्दी विस्तारवाद’ भन्छन् । हिन्दी भारतमै पनि सबैले बुझ्ने, बोल्ने र स्वीकारेको भाषा होइन । एक अर्ब बढी जनसंख्याको आधाभन्दा कम (४४ करोड) ले मात्र हिन्दी बोल्छन् । सन् २००१ को जनगणनाअनुसार साढे चार करोडले गुजराती बोल्छन् भने सात करोडले मराठी, साढे तीन करोडले कन्नाडा, छ करोडले तमिल, सात करोडले तेलेगु, तीन करोडले मलयालायम बोल्छन् । त्यो जनगणनाअनुसार भारतमा २६ लाखले नेपाली बोल्छन् । भारतमा २९ वटा भाषा १० लाखभन्दा बढी मानिसले बोल्छन् । त्यस्तै कम्तीमा दस हजारले बोल्ने १ सय २२ भाषा छन् ।

‘हिन्दी विस्तारवाद’ विरुद्ध अहिले तमिलनाडु भनिने उतिबेलाको मद्रास राज्यमा १९३८, १९४८, १९५२ र १९६५ आन्दोलन भएका थिए । तिनै आन्दोलनका कारण संविधान बन्दा १९५० मा हिन्दीलाई राष्ट्रिय भाषा बनाउने हिन्दीभाषीहरूको योजना सफल भएन । अंग्रेजी र सम्बन्धित राज्यको भाषा (जस्तै तमिलनाडुमा तमिल, आन्ध्रमा तेलगु, गुजरातमा गुजराती र महाराष्ट्रमा मराठी) लाई कार्यालयमा प्रयोग गर्ने सहमति भयो । तर भारतीय संविधानको अर्को एउटा बुँदामा हिन्दीलाई फैलाउनु राज्यको कर्तव्य हुनेछ भनिएको छ ।

दुई महिनाअघि जम्मुतवी रेलवे स्टेसनमा हिन्दीमा मैले यस्तो लेखेको देखेँ- ‘अरूको भाषाको सम्मान गर्नु एउटा कुरा, तर आफ्नैलाई होच्याउनेगरी अरूको भाषा प्रयोग गर्नु देशविरुद्ध हो ।’ त्यहाँ हिन्दीको प्रयोग गर्न र त्यसलाई फैलाउन अनुरोध गरिएको थियो, जबकि जम्मु र कश्मिरका कार्यालयीय भाषा उर्दू, कश्मिरी र डोग्रा हुन् ।

भाषामा बोल्नेको संस्कृति, परिचय र इतिहास हुन्छ । मातृभाषामा बोल्न र लेख्न पाउनु अधिकार हो । नयाँ भाषा जान्नु आफू बलियो हुनु हो । नौलो ठाउँमा त्यहाँको भाषा बुझे यात्रा सहज बन्छ । ‘तपाइर्ंहरू हाम्रो भाषा सिक्नुहुन्न’, विराटनगरका एक नेपालीले केही साताअघि भने- ‘हामीले सिकेका छौं, नेपाली ।’ उनको मातृभाषा मैथिली हो । मलाई लाग्यो, मातृभाषै नेपाली हुनेले भारतमा हिन्दीभाषीहरूले जस्तो ‘हाम्रो भाषा जहींतहीं बुझिन्छ’ भन्दै गमक्क पर्न भएन । अङ्ग्रेजीबाहेक कम्तीमा अर्को एक नेपाली भाषा जान्नुपर्छ । त्यसले जनस्तरको सम्बन्ध थप गाढा तुल्याउँछ र यस्तो विभाजनको बेला हामीलाई नजिक्याउँछ ।

नयाँ सिक्नुजत्तिकै महत्वपूर्ण हो- आफ्नो भाषाको संरक्षण । विश्वकै सम्पर्क भाषा बनेको र जसले पनि सिक्न चाहने अंग्रेजीलाई त विश्वभरि फैलाउन बेलायतले बि्रटिस काउन्सिलमार्फत प्रयास गरिराख्छ । त्यसैले हिन्दीलाई फैलाएर आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न कुनै हिन्दीभाषी भारतीयले चाहन्छ भने के नौलो भयो ? कमजोरी त त्यो चाहना पुर्‍याउने गैरहिन्दी भाषीको हुन्छ, जसले आफ्नो भाषा मारेर हिन्दी अँगाल्छ । भारतको माथिल्लो संसदकी सदस्य तथा तमिल राजनीतिज्ञ कानीमोजीले हालै एउटा टीभी कार्यक्रममा भनिन्- ‘भाषा मार्नु भनेको त्यो बोल्नेहरूको संस्कृति र इतिहास मार्नु हो ।’

यो लेख पहिलो पल्ट आजको कान्तपुर  दैनिकमा प्रकाशित भएको हो । पत्रित्रकाकै पन्नामा हेर्ने भए माथीको तस्बिरमा क्लिक गरे हुन्छ ।