Tag Archives: माओवादी

jeetman gharti

जहाँबाट “जनयुद्ध” शुरुभएको थियो…

jeetman gharti

जीतमान घर्ती

मेरो मध्य पहाड यात्रा जर्नलका कतिपय पन्नाहरू यहाँ प्रकाशित हुनै बाँकी छन् । तिनमा तस्बिरहरू पनि थप्न बाँकी छ । तर जीवन अगाडी बढीरहेको छ । यसैबीच मैले त्यही यात्राबाट संश्लेसित दुइ जर्नलहरू पत्रिकामा प्रकाशन गरिसकेको छु । एउटा “रुकुम-रोल्पा एक्स्प्रेस” शीर्षकमा अघिल्लो साता र अर्को “शान्तिको लामो सास” शीर्षकमा यो साता । ती दुबै टुक्रा मैले रोल्पाको लिबाङस्थित एउटा साइबर क्याफेमा बसेर लेखेको हुँ जसमा मुख्यत शान्तिकालमा गाउँले जनताको “परिवर्तित” जीवनीका केही झलकहरू प्रस्तुत छन् ।

तस्बिरमा देखिएका यी जीतमान कमरेडसँगको त्यो दिनको यात्रा रमाइलो भएको थियो । मैले चाहि दिनभर खुट्टा खोच्याउदै हिड्नु परेको थियो देब्रे घुँडाले धोका दिएपछि । यिनको एउटा गधाले मेरो सात किलो जतिको झोला बोकिदिएको थियो । अन्यमा मैले उनको गधाले भारी बोक्ने दर अनुसारको पैसा दिन खोज्दा जीतमानले लिएनन् । यिनी कुनै जमानामा माओवादी “पीएलए”मा भर्ती भएर केही आक्रमणमा सामेल भएका थिए ।

“उतिबेला पार्टीका पछाडी दौडीइयो, अहिले गधाको,” एउटा सन्दर्भमा उनले भनेका थिए । दसैंमा गाउँ लुकुममा मेला आयोजना गर्न उनले वाइसीएललाई १२ सय रुपैया चन्दा दिएको बताए । युद्ध सकिएपछि पनि पार्टिले सेनामै रहन दिएको दबाव नकारेर खच्चडमार्फतको व्यवसाय थालेका उनले पार्टीप्रति अझै सहानुभूति भएकाले त्यो चन्दा दिएको बताए । “काङ्ग्रेस, एमालेले मागेभने पनि दिनुहुन्छ त ?” मैले सोधे ।

“दिनुछु,” उनले भने । “१२ सयै त दिन्न तर दुइचार सय दिन्छु किनकी गाउकै मान्छेहरुले केही गर्ने खोजेर माग्न आए दिन्न भन्न कसरी मिल्छ ?”

जीतमानको थप कथा (र तस्बिर) यहाँ छ । अनि त्यो दिनको मेरो पीडादायी हिडाईबारेको विवरण (अ‍ंग्रेजीमा) चाहि यहाँ छ- Limping all day long with a Donkey caravan to reach Rukumkot

गाउँमा शान्तिको लामो सास (रुकुम-रोल्पा एक्स्प्रेस-२)

dev bahadur budhathoki

रुकुमका देवबहादुर बुढाथोकी

दिनेश वाग्ले
वाग्ले स्ट्रिट जर्नल
यो लेख आजको कान्तिपुर मा प्रकाशित भएको हो । पत्रिकाकै पन्नामा हेर्ने भए यहाँ क्लिके हुन्छ । 

shanti ko laamo saas

ठूलो पार्न क्लिके हुन्छ

लिबाङ (रोल्पा)- पाँच वर्षअघि देशमा शान्ति छाएपछि देवबहादुर बुढाथोकीले मनाएको खुसी अझै पनि उनले लगाएको पोसाकमा झल्किन्छ । कुनाको रुकुमेली गाउँ तकसेराको पनि कुनाको बस्ती दमचनमा अघिल्लो साता भेटिएका उनी सैनिकले लगाउने कम्ब्याट पोसाकमा ठाँटिएका थिए ।

‘अचेल यस्तो लगाउन पाइन्छ, है ?’ एक जना संवाददाताले उनलाई सोधे ।

बाटैको पसलमा किलिपाई ब्रान्डका चिनियाँ खेल-जुत्ता र सनसिल्क स्याम्पुका प्याकेट (स्यास्से) सम्याइरहेका बुढाथोकी मुस्काए । अनि उनले भने- ‘शान्ति आएपछि कसले रोक्छ (लगाउन) ?’ बढो आत्मविश्वासी र निडर पारामा त्यसो भन्दा उनले दाहिने हात उज्याउँदै त्यसका चोरी र बूढी औंला फैलाएका र बाँकी तीन औंला खुम्च्याएका थिए ।

रुकुमको पुरानो सदरमुकाम रुकुमकोटका स्थायी बासिन्दा उनी ढोरपाटन सिकार आरक्ष (बाग्लुङ) सँगको सीमावर्ती बस्तीको जनप्रिय निमाविका शिक्षक हुन् । धेरैलाई पुरानो लाग्न सक्छ तर २०५६ मंसिर २९ गते पुलिसले गाउँ सर्च गर्दा खुबै दुख्ने गरी पिटेको, तारिक बोकाएको र केही दिनपछि ‘माओवादी हैन रै’छ’ भनी छाडिदिएको घटना उनले बिर्सन सकेका छैनन् ।

त्यस्तै अविस्मरणीय बनेको छ ३२ वर्षे बुढाथोकीका लागि युद्धकालमा माओवादीलाई चन्दा दिँदाको हैरानी । ‘पहिले चौमासिक चन्दा खुब दिइयो,’ दसैंको टीकापछिको त्यो दिन एक जना ग्राहकसँग किलिपाई जुत्ताको मोलमोलाई टुंग्याएपछि बुढाथोकीले भने- ‘नदिए ‘(गाउँबाट) निस्केर जा’ भन्थे ।’ फेरि उनले त्यसैगरी हात उज्याए र थपे- ‘शान्ति आएपछि त कसले दिन्छ ?’

बुढाथोकीमा देखिएको त्यो आत्मविश्वास र निडरपना नै बितेका पाँच वर्षयता जारी शान्ति प्रक्रियाले देशैभरिका जनतालाई दिएको सबैभन्दा ठूलो उपहार हो । ‘अहिल्यै मरिन्छ या एकछिन पछि’ को त्रासमा रहेका जनताले, रुकुमकै मरवाङ गाउँका ४६ वर्षे बलप्रसाद सुनारका शब्दमा, ‘आफ्नो परिवारसँग दुःखसुख जे छ खान, बस्न’ पाएका छन् । द्वन्द्व सकिएपछिका पाँचै वर्षमा देशले आर्थिक फड्को मार्ने भनी गरिएका अपेक्षाको समीक्षा हुन बाँकी नै छ तर यो अवधिमा फोन र जनताकै सहभागितामा सडक सञ्जाल फैलाउनुबाहेक राज्यले पहाडै फेर्ने या कल्पनै नगरेको सुखसुविस्ता नदिएको थुप्रै मानिस बताउँछन् । राष्ट्रिय तथ्यांकैले बताउँछ, द्वन्द्व सकिएपछिका वर्षहरूमा पनि देशको अर्थतन्त्र द्वन्द्वकालकै जस्तो साढे तीनदेखि चार प्रतिशतभन्दा बढीले फैलिन सकेको छैन । निजी लगानी झन् घटेको छ । ०६४/०६५ मा कुल गार्हस्थ उत्पादनको १७ प्रतिशत पनि निजी लगानी अहिले झन्डै १४ मा झरेको छ । त्यसका लागि लोकतन्त्र पुनस्र्थापना लगत्तैका ‘भाँडतन्त्र’ र हडतालहरूको शृंखला जिम्मेवार होलान् तर यी पाँच वर्षमा रुकुम र रोल्पाजस्ता माओवादी हिंसाबाट अति प्रभावित जिल्लाका जनताले पनि स्वतन्त्र जिउन र आफूखुसी रोजीरोटी गर्न पाउँदा त्यसले जनतालाई गरिबीमा थप जाकिनबाट रोकेको छ ।

‘शान्ति स्थापना भएयताका पाँच वर्षमा स्थानीय अर्थतन्त्र चलायमान भएको छ,’ काठमाडौंमा आधारित अर्थशास्त्री चिरञ्जीवी नेपालले फोनमा कान्तिपुरसँग भने, ‘त्यसलाई टेवा दिन सरकारले साना/ठूला आयोजना र पूर्वाधारमा गर्नुपथ्र्यो जो हुन सकेन ।’ जनताले निर्धक्क गरिखान पाउँदा स्थानीयस्तरमा स्वरोजगारी बढेको, जनतासँग पैसा हुन थालेको र त्यो पैसा धेरैले अझ बढी कमाउने आशामा विदेश जान प्रयोग गरिरहेको अर्थशास्त्री नेपालको विश्लेषण छ । ‘द्वन्द्वकालमा दैनिक पाँच सयको हाराहारीमा जनता विदेशिन्थे,’ उनले भने- ‘उनीहरूसँग विदेश जान पैसै हुँदैनथ्यो । अहिले स्वदेशमै केही कमाएपछि त्यही पैसा प्रयोग गरेर दैनिक १२/१५ सयको हाराहारीमा मानिस विदेशिइरहेका छन् । यो आफैंमा रुचिपूर्ण विकासक्रम हो ।’

द्वन्द्वकालमा सुको नकमाउने तर शान्ति आएलगत्तै विदेशिएर अहिले महिनाको २० हजार बचाउने केही सफल नागरिकहरूमध्येका हुन् पृथ्वी बुढामगर । रोल्पाली सदरमुकाम नजिकैको सानो बस्ती सिमलबाङका उनी अघिल्लो महिना तीनमहिने बिदामा घर फर्किएका हुन् । युद्धको अन्तिम एक वर्ष एउटा एसएलआर बोकेर माओवादी सेनामा सामेल भएका उनले बिहीबार आफ्नै घरमा एक जना संवाददातासँग कुरा गर्दै ‘काभ्रेको पनौती र मकवानपुरको फापरबारीमा भएका आक्रमणमा सहभागी’ भएको बताए । (अहिले ‘स्वतन्त्र नागरिक’ र माओवादीको ‘शुभेच्छुकमात्रै’ रहेको बताउने बुढामगर त्यतिबेला स्वेच्छाले माओवादी सेनामा गएका थिएनन् । त्यसबारेको कथा गए शनिवारको कान्तिपुरको पृष्ठ ६ मा पढ्नुहोस् ।) ‘विदेश गएर हल्का पैसा कमाइयो,’ साउदी अरबमा आफू काम गर्ने कम्पनीको नाम लेखिएको सर्टमै भेटिएका बुढामगरले भने, ‘दुई अढाइ लाख ऋण तिरियो । अब केही जग्गा जोड्ने विचार छ ।’

शान्ति स्थापना भएयताका पाँचमध्येका चार वर्ष (जो फागुन २ मा पुग्दैछ) विदेशमै बिताए पनि रोल्पाका गाउँहरूमा सडक बन्न थालेको, मोबाइल फोनको संकेत घरैमा पुगेको र जनताले शान्तिमा आनन्दको सास फेर्न पाएको देख्दा आफूलाई निकै खुसी लागेको बुढामगरले बताए । ‘त्यतिबेला कतैबाट पैसा कमाउँला, घरपरिवारलाई सुखसँग राखौंला, कपडा किनिदिउँला भन्न कहाँ पाइन्थ्यो ?’ उनले भने । ‘कि मर्‍यो कि मारियो भन्ने थियो । अहिले विदेशमा जति गर्मी भए पनि तलब आइरहेको छ महिना-महिनामा । परिवार पाल्न पाइएको छ । यो त राम्रो भयो नि, हैन र सर ?’

रुकुम-रोल्पा एक्स्प्रेस- शान्तिकालमा गाउँले जनताको जीवनीका केही झलकहरू

Jeetman Gharti

जीतमान घर्ती

दिनेश वाग्ले
वाग्ले स्ट्रिट जर्नल
यो लेख आजको कान्तिपुर मा प्रकाशित भएको हो । 

जीतमान घर्तीलाई सबैभन्दा चिन्ता आफ्ना गधाहरूको लाग्छ । पाँच वर्षअघि देश शान्ति प्रक्रियामा छिरेलगत्तै बन्दुक छाडेर खच्चरका पछाडि दौडिन थालेका यी रूकुमेली अधबैंसेको दैनिक गुजारा अहिले यिनै चौपायाले चलाएका छन् ।

‘मुख्यत पिसाब नै रोकिने डर हुन्छ,’ हालैको एक दिउँसो १० वटा खच्चरहरूको लस्करसँगै आफ्नो गाउँ काक्रीको लुकुमबाट पुरानो जिल्ला सदरमुकाम रूकुमकोट जाँदै गरेका घर्तीले भने, ‘अर्को, कतै भिरमा लडेर मर्ला कि भन्ने हो । एउटा लड्यो भने ५० हजार गयो । कमाइ गयो ।’

नेपालका अन्य थुप्रै पहाडी गाउँमा जस्तै कुनैबेला माओवादी अति प्रभावित रूकुम र रोल्पाका पहाडहरूमा हालैका केही वर्षमा पुगेको सडक सञ्जालले काम गरिनसकेको यो अवस्थामा सामान ओसारप्रसार गर्न खच्चरहरू नै प्रयोग गरिन्छन् । खच्चरहरूले सर्वसाधारण जनतालाई तुलनात्मक रूपमा सस्तैमा सहजै सामान उपलब्ध गराउनुबाहेक घर्तीजस्ता पूर्वगुरिल्लाहरूको जीवनयापनमा योगदान पुर्‍याएका छन् ।

पाँच वर्षअघि घरजग्गा बेचेर ४१ हजारमा ६ वटा खच्चर किनेका घर्तीले त्यही वर्ष दुईवटा चौपाया गुमाए । रहेका चारवटाले नपुगेजस्तो लागेपछि तिनैबाट कमाएको पैसा र त्यसलाई गाउँमा ९० दिने सयकडा १० को ब्याजमा लगाएर थपिएको रकम जोडेर उनले तीन महिनाअघि ५० हजार गोटामा थप ६ वटा खच्चर किने । ‘राम्रोसँग ढुवानी पाए महिनामा सबै खर्च कटाएर १२ हजार बच्छ,’ उनले भने ।

क्यान्टोनमेन्टमा रहेर महिनामा साढे छ हजार कमाउने पूर्वगुरिल्लाहरूका लागि घर्ती ईष्र्याका पात्र बन्न सक्छन् । क्यान्टोनमेन्टमा ‘सरकारको, अरूको खटनपटन’ मा रहनुभन्दा गाउँमा ‘स्वतन्त्रले काम गर्न पाए’ बाट सन्तुष्ट घर्ती जीवनमा आएको सानै सही तर महसुस गर्न सकिने परिवर्तनबाट सन्तुष्ट छन् । ‘पहिलाको भन्दा अहिले चिन्ता छैन,’ रूकुमकोट पुग्न डेढ घन्टा बाँकी रहँदा उडहर खोला किनारमा एकैछिन खच्चरहरू चराउन रोकिएका उनले भने, ‘पहिलाको भन्दा अहिले चिन्ता छैन । घरजहान पालिएको छ, खाइएको छ । त्यही नै हो हाम्रो सन्तुष्टि ।’

Prithvi Budhamagar

पृथ्वी बुढामगर छोरी संरचनासँग

त्यस्तै ‘सन्तुष्ट’ अवस्थामा थिए २४ वर्षे पृथ्वी बुढामगर रोल्पाली सदरमुकाम लिबाङ नजिकैको एउटा शान्त बस्ती सिमलबाङको खरले छाएको सानो घरमा । भुइँतले कोठामा पत्नी हस्तकुमारीसँगै जोडीकी चार वर्षे छोरी संरचना (‘यो नौलो नाम मैले नै छानेको,’ उनले भने) लाई खेलाइरहँदा छेवैको क्यासेटमा एउटा गीत बजिरहेको थियो-

कसले देख्यो मन्दिरमा देउतालाई
लाखौंमध्ये रोज्या छु एउटालाई
धर्ती उनको आकाश जूनकै हो ।

त्यो गीत उनले साउदी अरबबाट मेमोरी कार्डमा ल्याएका हुन् ।

२०५९ सालतिर एउटा असहज स्थितिमा उनी माओवादी सेनामा गएका थिए । ‘उताबाट पनि चाप थियो, सेनाले कुट्ने, रोल्पाबाहिर जान पनि नागरिकता माग्ने,’ उनले सम्झिए, ‘यता पनि माओवादीले चेप्ने ।’ त्यसैबीच उमेरै नपुगी विवाह गरेको आरोपमा माओवादीले पक्रेर ‘अभियानमा लगेपछि’ त्यतिबेला १५ वर्षका बुढामगरलाई दुईवटा छनोट दिइएको थियो- पार्टीको सेनामा लाग्ने या सजाय भोग्ने । ‘सजाय भोगेर खाना पकाएर बस्नुभन्दा सेनामै लागेर लड्ने विचार गरेँ,’ उनले भने, ‘त्यतबेला नाबालकै थिएँ म, कुरै बुझेको थिइनँ ।’ तर उनी आफ्नो भाग्य बलियो रहेको ठान्छन् । ‘देखेको होइन, लेखेकै पाइन्छ,’ उनी भन्छन्, ‘आफूभन्दा पछाडिका साथी ढले । आफू अगाडि गएर पनि केही भएन । सामान्य चोट मात्र लाग्यो ।’

दुई वर्षको छँदा आमा गुमाएका पृथ्वीका बाबु एक महिनाअघि उनी नेपाल फर्केको दोस्रो दिन बिते । बन्दुक समाएको एकै वर्षमा र तीनवटा मात्रै आक्रमणमा सहभागी भएपछि युद्ध रोकियो अनि उनी सेनाबाट उम्किए । ‘पार्टीले धेरै आग्रह गर्‍यो सेनैमा फर्किन,’ उनले सम्भिmए, ‘म घरैमा बसेँ । बिहे गरेँ । छोरी जन्मी । अनि विदेश गएँ ।’

उनका दाजु त्यतिबेला साउदीमै थिए । पासपोर्ट बनाउन र दलाल खर्चसहित झन्डै डेढ लाख ऋण लागेको थियो उनलाई २००८ फेब्रुअरी ७ मा काठमान्डुबाट उड्दा । केही महिनाअघि निर्माण कम्पनीमा टोली नेता भएपछि तलब बढेकाले, तास नखेल्ने र रक्सी नखाने भएकाले उनले महिनामा २० हजारसम्म जोगाउन सकेका छन् । फर्केपछि एक्स्काभेटर चलाउने कामतिर लागेर झन् बढी पैसा जोगाउने उनको योजना छ । ‘त्यसपछि धेरै विदेशमा बस्दिनँ,’ उनले भने, ‘पैसा जोगाएर स्वदेशमै फर्केर केही गर्ने विचार छ ।’

ठ्याक्कै त्यही विचारलाई प्रयोगमै ल्याएका छन् रूकुमको कोल गाउँका हेमराज पुनले । अघिल्लो साता दसैंको टीकाको भोलिपल्ट बागलुङको ढोरपाटन क्षेत्रबाट ओरालो लागेका एकजना संवाददाताले उनलाई कोल गाउँसँगै जोडिएको सानु भेरीमाथिको एउटा अक्करे भिरमा बलियो घोडा चढेर घर फकिर्ंदै गर्दाको अवस्थामा भेट्टाएका थिए ।

द्वन्द्वकालमा बाध्यतामा परेर ‘माओवादीका पक्षमा राजनीति गरेको’ बताउने पुन स्थितिबाट उकुसमुकस भए पनि ०६० मा मलेसिया उडेका थिए । ‘पढ्नेभन्दा पैसै नहुने, खेती किसान गरेर खाम भन्दा खानै नपाउने, हरेक पक्षबाट तनाव,’ उनले सम्भिmए, ‘अनि मैले विदेश जाने प्लान बनाएँ । नेपालमा शान्ति छायो नि, त्यो बेला म विदेशमा थिएँ । तर त्यहाँ पनि त्यस्तै खालको पीडा भोगियो । भन्याजस्तो स्यालरी नपाउने, मानसिक टेन्सन, पैसा नहुने । इलेक्ट्रोनिक काम गरेको, गाह्रो । ओभरटाइम यताउता गर्दा १०/१२ हजार रुपैयाँ हुन्थ्यो, महिनामा ६/७ हजार, ८/९ हजार त्यस्तै बच्थ्यो । तीन वर्ष पीडा सहेर आइयो । गएको रिन तिरियो सर । जाँदाखेरि डेढ लाखजति रिन थियो, पासपोर्ट काट्दा यताउति गर्दा ।’

नेपाल आएपछि उनी विदेश फर्केनन् । बरु व्यापार थाले सातवटा खच्चर किने, लुकुमका जीतमान घर्तीकै जस्तो । सबै खच्चर ‘पुराना भएकाले नयाँ किन्ने सोचले’ केही साताअघि पचास हजारको दरमा बेचेका पुनले घरमा सानो पसल पनि चलाएका छन् । ‘अनपढ मान्छे परियो,’ दाङको घोराहीमा दस कक्षासम्म पढेका उनले भने, ‘अर्को पेसा के गर्ने ? बाँच्ने आधार त गर्नुपर्‍यो ।’ खेतीकिसानीलाई आफ्नो ‘वास्तविक पेसा’ बताउने उनले ‘वैज्ञानिक तरिका नअपनाएकाले त्यसबाट मात्रै वर्षैभरि खान नपुग्ने’ बताए ।

शान्ति छाएयता गाउँठाउँमा जनताले जेनतेन परिश्रम गर्न र कमाउन पाएको र सडक बनेर विकास पनि भइरहेको पुनको ठम्याइ छ । ‘जे होस्, अहिले चाहिँ गाउँमा मान्छेहरूले कसरी पैसा कमाउने, कसरी विकास गर्ने सोच्न पाएका छन्,’ उनले भने, ‘र, चाहेको कुरा सजिलै गर्न सकेका छन् ।’ द्वन्द्व रहेकै भए आफूले अहिले पाएको सफलता असम्भव रहेको उनलाई थाहा छ । ‘कहाँ सक्थेँ सर, म द्वन्द्वमा यसरी काम गर्न र पैसा कमाउन,’ महिनामा २० हजारजति कमाउने र त्यसमध्ये पाँच/छ हजार खर्चेर १२ वर्षे छोरी र नौ वर्षे छोरालाई पोखरामा पढाइरहेका उनले भने । ‘गाउँले पाराले बुझ्दा एउटा छोरा भोलि तलमाथि भयो भने त्यो अवस्थामा कतै मलाई समस्या आइपर्छ कि भनेर छोराको माग गरेर -तेस्रो) बच्चा पाउने सोच बनाएका’ थिए पुनले । सात महिनाअघि दोस्री छोरी जन्मिइन् । ‘तर पनि म खुसी छु,’ उनले भने, ‘छोरी पनि छोरा नै हो सर । सबैलाई समान रूपमा शिक्षादीक्षा दिने सोच बनाएको छु ।’ कोलमा उनी श्रीमती र बच्चीसँग बस्छन् ।

Hemraj Pun

हेमराज पुन

शान्ति नछाएको भए आफू त जसोतसो संघर्ष गरेर बाँच्थेँ होला भन्ने पुन ‘छोराछोरीको भविष्य चाहिँ बिग्रन्थ्यो’ भन्ठान्छन् । ‘कसरी बाँच्ने गोलीबाट भन्ने अवस्थामा मेरो जिन्दगीलाई कसरी अगाडि बढाउने भन्ने सोच हुनै सक्दैनथ्यो,’ उनले भने । ‘कतिबेला माओवादी आएर थर्काउला, मार्ला, कुट्ला, धम्क्याउला, कतिबेला आर्मी आएर मार्ला, कुट्ला भन्ने मात्र त्रास हुन्थ्यो सर । व्यापार गर्ने, भविष्यबारे सोच्नै पाइँदैनथ्यो ।’

जनतलाई भविष्यबारे सोच्न मौका उपलब्ध गराउनुबाहेक शान्ति आउनाले देशमा मुख्यतः सञ्चार र सडकमा केही प्रगति भएको थुप्रै मानिसको बुझाइ छ । जस्तो, पुनकै गाउँ नजिकैको अर्को गाउँ काक्रीमा गत वर्ष गाडी पुग्दा उनी चकित भएका छन् ।

‘हाम्रो काक्री गाविसजस्तो ठाममा पनि गाडी आउनु भनेको धेरै ठूलो कुरा हो सर,’ उनले भने, ‘द्वन्द्व रहिरहेको भए अझै दस वर्ष लाग्थ्यो ।’

द्वन्द्वमा पिल्सिएका जनतामा सानो कुराले पनि कत्ति ठूलो आशा र उमङ्ग पैदा गर्छ भन्ने कुरा ३० वर्षे पुनका ती अभिव्यक्तिमा झल्किन्छ । उनले भनेको पोहोर खुलेको त्यो बाटो, काक्रीलाई रूकुमकोट जोड्ने सडकमा झन्डै पाँच घन्टा पैदल हिँडेर रूकुमकोट पुगेका एकजना संवाददाताले थुप्रै स्थानमा पहिरोले बाटो अवरुद्ध पारेको र कम्तीमा दुई ठाउँमा पुल नहुँदा बर्खा सकिएपछिका यी दिन पनि गाडी चलिहाल्ने अवस्था नभएको देखे । तर अबका केही सातामा त्यो खण्डलाई डोजर लगाएर सुधार्ने र चारैवटा पाङ्ग्रामा गियर भएका (फोर हि्वल ड्राइभ) गाडीहरूले जनतालाई सेवा दिने अपेक्षा गरिएको छ ।

द्वन्द्व नहुँदा जनताले आफूखुसी जीवनयापन गर्नेबाहेक पाएको फाइदा बस् यही हो । सानै स्तरमा भए पनि मुख्यतः सडक र अन्य केही विकासका काम हुन पाएका छन् जो युद्धकालमा रोकिएका थिए । ‘त्यो त सम्भवै छैन सर,’ हिंसा रहिरहेको भए काक्रीमा सडक आउँथ्यो होला भन्ने प्रश्नमा पुनले भने, ‘कसरी आउने ? विकास गर्नुपर्ने मान्छेहरूले द्वन्द्वमै सबै दिमाग, पावर लगाएका हुन्छन् ।’ गाउँमा जनतालाई चाहिएको मुख्य कुरा ‘गाडी नै’ भएको ठान्ने पुनले थपे, ‘बाँकी कुरा त गाडी आएपछि जे पनि गर्न सकिने भयो नि ।’

२०५९ सालतिर पुन घोराहीबाट कोल गाउँमा पुग्दा अवस्था सहज थिएन । झन् माओवादीका पक्षमा राजनीति गर्नु कहाँ सजिलो थियो ? ‘सजिलो कहाँ हुनु र सर,’ उनले भने, ‘तर पनि गर्नैपर्छ भन्नेखालको कुरा आयो । बाँच्नु त पर्‍यो नि सर ।’

त्यो अप्ठेरोबाट उम्किन उनी बिदेसिएका थिए । विदेशमा कम पैसा, बढी दुःख र मालिकको खटनपटन उनलाई मन परेन । कोलमा अहिले उनी आफ्नो मालिक आफैं भएका छन् जसले उनलाई सबैभन्दा बढी सन्तुष्टि दिएको प्रस्टै महसुस गर्न सकिन्छ । यहाँ उनी बढी कमाउँछन् र बढी बचाउँछन् परिवारसँगै बसेर । युद्ध रोकिएपछि राष्ट्रिय राजनीति राम्रो बन्न नसक्दा र निजी क्षेत्रले लगानीको सुरक्ष्ाित वातावरण पाउन नसक्दा राष्ट्रिय अर्थतन्त्र खासै उकालो चढ्न सकेको छैन । तर पनि शान्तिमा स्वतन्त्रतापूर्वक सास फेर्न बताउने जनता नेपालैभरि भेटिन्छन् । जनताले त्यसरी स्वतन्त्रतापूर्वक काम गरी खान पाउँदा र पैसा कमाउँदा स्थानीय अर्थतन्त्रमा कुनै न कुनै ढंगले सकारात्मक प्रभाव परेको हुन्छ, गरिबी घटाउन (कम्तीमा नबढाउन) भूमिका खेलेको अर्थशास्त्रीहरू बताउँछन् ।

हामी सबै रोल्पाली, रूकुमेली

माओवादीले ‘महान् जनयुद्ध’ र अन्यले ‘हिंसात्मक’ भन्ने सशस्त्र आन्दोलन सुरु भएका दुई जिल्ला रोल्पा र रूकुमले नेपाली मानसिकतामा त्यस्तो छवि बनाएका छन् जो अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा हालैका वर्षहरूमा युद्धको चपेटामा परेका अफगानिस्तान र इराकको जस्तै छ । द्वन्द्वताका सदरमुकाम लिबाङ बजारको तीन किलोमिटर क्षेत्रलाई तारबारले घेरिएको थियो जो गि्रन जोन (सुरक्षित हरित क्षेत्र) का नाममा काबुल र बग्दादमा पनि देखियो । रोल्पा या रूकुम कहिल्यै नआएका कतिपय नेपालीका लागि यी जिल्ला अझै पनि भत्किएका, टुटेफुटेका घरहरूमा खतरनाक, हिंस्रक र लडाइँ मात्र गर्ने मान्छेहरू बस्ने ठाउँ हुन् । वास्तवमा अघिल्लो साता बागलुङको ढोरपाटन क्षेत्र हुँदै पहिलोपटक रूकुम छिर्दा र त्यसपछि रोल्पा आउँदा मलाई पनि अनौठो लागेको थियो जो बितेको ढेड दशकमा यी जिल्लाहरूको देशैभरि फैलिएको हिंसासँग जोडिएको सम्बन्धबाट उब्जेकोमा दुई मत छैन । पक्कै, धेरै नेपालीमा रोल्पा र रूकुमको नाम सुन्दा जेजस्तो प्रतिक्रया उत्पन्न हुन्छ त्यो उदाहरणका लागि, पर्वत या कैलालीको नाम सुन्दा उत्पन्न हुँदैन । थुप्रै रोल्पाली र रूकुमेलीहरू अझै पनि बाँकी नेपाली समाजले आफूहरूलाई शंकाले हेर्ने, माओवादी ठान्ने र नराम्रो दृष्टिले हेर्ने गरेको गुनासो गर्छन् ।

तर रोल्पाली सदरमुकाम लिबाङ र नजिकैको व्यापारिक केन्द्र (हो, रोल्पामा व्यापारिक केन्द्र पनि छ) सुलिचौरका सात/आठ तले पक्की घरहरू, ती दुवै ठाउँमा जिन्स र टिसर्ट लगाएर मोबाइलमा फेसबुक चलाइरहेका तन्नेरी र विदेशबाट फर्किएका प्रौढ पुरुषहरूको दृश्यले कतिपयलाई चकित तुल्याउन सक्छ । पक्कै, युद्धको चपेटामा परेको भनिएको लिबाङमा साततले घर र त्यसमाथि मोबाइलका टावरहरू देख्दा सुरुमा को अचम्मित हुँदैन ? विशेषगरी त्यस्ता मान्छेहरू जो पहिलोपटक रोल्पाली भेट्दा ‘रोल्पाआआ?’ भनी प्रश्न गर्छन् ।

मिलन पुनले काठमान्डु जाँदा त्यस्ता आश्चर्यबोधक प्रश्नहरूको थुप्र्रै सामना गर्नुपर्‍यो ।

‘मैले घर रोल्पा भन्नेबित्तिकै मान्छेहरू ‘रोल्पाआआआ?’ भन्दै अचम्म मान्दै मलाई हेर्थे टाउकादेखि खुट्टासम्म,’ लिबाङ बजारको सडकछेउ एउटा सानो झुपडीअगाडि बिहीबार बिहान घाम ताप्दै अक्सफोर्ड एडभान्स्ड लर्नर्स डिक्सनेरी, आठौं संस्करण ‘पढिरहेका’ २० वर्षे पुनले भने । करातेमा ब्ल्याक बेल्ट, सेकेन्ड डन उनी राष्ट्रिय खेलकुदमा भाग लिन ०६५ मा काठमान्डु जाँदा त्यो अनुभव बटुल्न पाएका हुन् ।

मुख्यतः आँखा (साना तर चिटिक्क परेका) र अलिअलि नाक(हल्का थेप्चो र अनुहारमा ठ्याक्क मिलेको) बाटै खाट्टी मगर(पुन मगर) देखिने यी युवा परेमा दुईचार जनालाई सहजै ढाल्न सक्छन् । के रोल्पाली छवि भनेको सबैलाई कुट्दै हिँड्ने या विद्रोह गरिहाल्ने हो ? हो भने के पुन रिस उठ्नासाथ मान्छे कुटिहाल्छन् त ? त्यो कराते सीप र क्षमता प्रयोग गर्दा आफू हरदम सचेत हुने उनले बताए । ‘त्यसै कुट्दै हिँड्ने कुरा भएन क्यारे,’ आँखै बन्द हुनेगरी तर स्वादिलो हाँसो निकाल्दै ठिटाले भने, ‘तर आक्रमण भएमा चुप लागेर, सहेर बसिन्न । सशक्त प्रतिकार चाहिं गरिन्छ ।’

धेरैजसो रोल्पाली र रूकुमेलीको कुरा सुन्दा यस्तो लाग्छ, द्वन्द्वकालमा उनीहरूले बाध्य भएर सकेका बेला त्यस्तै प्रतिकार गर्नुपरेको र नसकेका बेला भागेर जंगल पस्नुपरेको थियो । या, रूकुमको स्यालापाखाका ३८ वर्षे गणेश पौडेलका सन्दर्भमा खोला पस्नुपरेको थियो ।

मलेसियामा केही समय बिताएर भनेजस्तो पैसा कमाउन नसकेपछि फर्केका उनले द्वन्द्व सकिएपछि बस र त्यसपछि ट्याक्टर किनेर व्यवसाय थालेका थिए । अहिले उनका तीनवटा ट्याक्टर छन् जसबाट सन्तोषजनक आम्दानी मिलेको उनी बताउँछन् । ‘द्वन्द्व जारी रहेको भए म कसरी यसरी काम गरेर पैसा कमाउन सक्थेँ ?’ उनले भने, ‘धन्न द्वन्द्वकालमा पनि मलाई त्यस्तो ठूलो असर परेन ।’

Jeetman and his donkeys

जीतमान र उनका गधाहरू

तर एक दिन गाउँमा सेना आएको हल्ला चलेपछि सबै गाउँलेमा भागाभाग परेको थियो तर पौडेल पनि खुरुर्र दौडेर नजिकैको सानीभेरीमा फाल हालेका थिए । ‘दुइटा ढुङ्गाको चेपमा पुगेर यतियति पानी आउन्जेल डुबेर बसियो,’ उनले भने र दाहिने हत्केलो घाँटीसम्म पुर्‍याए । ‘धन्न पानी तातै थियो ।’

रोल्पालीहरूलाई ‘बितेका पाँच वर्षमा गाउँ र जिल्लामा त्यस्तो के परिवर्तन आयो ?’ भनेर कसैले सोध्यो भने उनीहरू सदरमुकामका मोबाइल फोन टावर र गत वर्ष कालोपत्रे भएको सडकलाई देखाउँछन् अनि कसैकसैले लिबाङबाट देखिने डाँडाहरूमा बगेका कच्ची सडक पनि औँल्याउँछन् अनि कोही चाहिँ आफूहरूलाई दस वर्षपछि धकेलेको गुनासो पनि गर्छन् ।

‘द्वन्द्वकालमा रोल्पाका गाउँहरूमा बजेट जान पाएन,’ एमाले समर्थित गैरसरकारी मानवअधिकारवादी संस्था इन्सेकसँग लामो समय काम गरेर दुई वर्षअघि छाडेका रोल्पाली घनश्याम आचार्यले भने, ‘गए पनि कागजमा गयो, काम केही भएन जब कि प्यूठानमा त्यस्तो अवस्था रहेन, पैसै गयो गाउँमा र सुरक्षित ठाउँमा केही न केही काम भयो ।’ संविधानसभामा (विभिन्न निर्वाचन क्षेत्रबाट) १३ जना रोल्पाली सभासद पठाउने जिल्लाले चुनावयता पनि केन्द्रीय योजनाहरू पाउन नसकेको केही रोल्पालीहरू गुनासो गर्छन् । रोल्पाका माओवादीहरू पैसा कमाउनतिर लागेको, अहिले गाउँमा टिनले छाएका र सोलार भएका घर शंकै नगरी माओवादीका हुन् भन्न सकिने अवस्था सिर्जना भएको पनि आचार्यले बताए । सिद्धान्तका ठूला गफ छाडेर युद्ध गरेका माओवादीहरू अहिले ‘ठेक्कापट्टा, डोजर आदि मार्फत धन कमाउन लागेको’ आचार्यले बताए ।

मगर र क्षत्रीहरूको प्रतिस्पर्धात्मक जनसंख्या भएको रोल्पामा आचार्यजस्ता बाहुनहरू निकै कम छन् । उनीहरू लिबाङमै केन्दि्रत छन् । तर बाहुनै भए पनि रोल्पाली भनेपछि बाँकी नेपाली समाजले ‘अर्कै दृष्टिले हेर्ने गरेको अनुभव’ आचार्यसँग पनि छ । द्वन्द्वकालमा दाह्री पालेका उनी एकपटक नेपालगन्जबाट काठमान्डु जाँदै थिए । सँगैको सिटमा बसेका सहयात्रीले सोधेको एउटा प्रश्नको जवाफ दिएपछि उताबाट जवाफ आएको थियो, ‘रोल्पाआआआ?’

‘त्यसपछि ती सहयात्रीको मुखको रंग उड्यो, उनी त्रसित जस्ता देखिए,’ आचार्यले सम्झिए, ‘अनि मैले मेरो परिचयपत्र देखाएर उनलाई आश्वस्त पार्नुपर्‍यो ।’ रोल्पाली भएकैले एकपटक प्रहरीले पक्रिएको पनि उनले बताए । ‘त्यतिबेलाको कुरै छाडौँ, म अहिले पनि माओवादी होइन,’ उनले भने, ‘तर पुलिसलाई र अन्य मानिसलाई पनि लाग्दोरहेछ, सबै रोल्पाली माओवादी हुन् ।’

हुन त संविधानसभा चुनावमा रोल्पाका दुवै क्षेत्रबाट माओवादी उम्मेदवारहरूले (पुष्पकमल दाहाल र जयपुरी घर्ती) आफ्ना निकटतम प्रतिद्वन्द्वीभन्दा निकै बढी मत ल्याएर जितेका थिए -क्रमशः २८ हजार र २१ हजार अन्तर थियो) ।

‘युद्ध यहाँबाट सुरु भयो भन्दैमा सबै माओवादी कहाँ हुन्छन् र ?’ रूकुमका काक्री गाउँका २७ वर्षे जगत विकले गाउँमास्तिरको जंगल सँगैको आफ्नो घरमा अघिल्लो साताको एक साँझ बास माग्न आएका एकजना संवाददातालाई भनेका थिए । भिनाजुसँगै ज्यामी गर्न रसुवाको धुन्चेस्थित चिलिमे जलविद्युत् आयोजनामा काम गर्न भनी २०५७ मा काम गर्न जाँदा ‘यो रूकुमका मान्छे यहाँ कसरी’ भन्दै नुवाकोटमा सेनाले उनलाई पक्रेको थियो । ‘लास्टै चुट्यो,’ आठ कक्षासम्म पढेका उनले सम्झिए, ‘तेरो बाउ माओवादी कमान्डर हो भन्दै ।’ केही महिना चिलिमेमा काम गरेपछि २०५९ मा बिहा गरेर २०६१ मा विक कतार उडेका थिए । भनेजस्तो तलबै नमिलेपछि र बिरामी पनि भएपछि फर्किएका उनी अहिले घरै माथिबाट गएको निर्माणाधीन सडकमा ज्यामी गर्छन् ।

खासमा उनी माओवादीले ‘हिँड सेनामा’ भनेर वाक्क पारेपछि त्यसबाट बच्न जागिरको खोजीमा भौतारिँदै नुवाकोट पुगेका थिए । ‘पछि पनि कार्यक्रम, अभियानतिर जानुपर्छ एक घरको एकजना भन्दै च्याप्न थालेपछि उम्किन विदेश गइयो,’ श्रीमतीसँग स्थानीय खाम मगर भाषा फरर्र बोल्ने तर त्यो नबुझ्ने पाहुनासँग नेपालीको प्रयोग गरेका उनले पुराना दिन सम्भिmए । उनका दाइ अफगानिस्तानमा छन्, भाउजू पोखरामा । आफूले माओवादी द्वन्द्वका कारण स्कुल छाड्नुपर्दा पढ्न नसके पनि छोरालाई राम्रो शिक्षा दिन चाहना राखेका विकले बच्चालाई भाउजूसँगै कास्केली नगरमा पठाएका छन् । ‘अहिले त कहाँ हो कहाँ राम्रो छ,’ बितेका पाँच वर्षको अवस्थाबारे सोध्दा उनले भने, ‘द्वन्द्व बेला आएको भए तपाईंलाई यसरी बास दिन म कहाँ सक्थेँ । कम्तीमा श्रम गरेर छोरा पढाउन पाएको छु, त्यो पनि म कहाँ गर्न सक्थेँ द्वन्द्वकालमा ?’

किन हुन्छ झगडा नेपालका पार्टीहरूमा ?

kina hunchha jhagada 1

ठूलो पार्न क्लिके हुन्छ

दिनेश वाग्ले
वाग्ले स्ट्रिट जर्नल
यो लेख आजको कान्तिपुरमा प्रकाशित भएको हो । पत्रिकाकै पन्नामा हेर्ने भए यहाँ क्लिके हुन्छ : पहिलो पृष्ठ र बाँकी १८ ‌पृष्ठ

शान्ति प्रक्रिया टुंग्याउने तरिकामाथि झगडा गरिरहेका देशका दुई ठूला पार्टी माओवादी र कांग्रेसले गत साता आफ्ना आन्तरिक झगडा पनि राजधानीका सडकमा छताछुल्ल पारे । पुष्पकमल दाहाल र बाबुराम भट्टराईको ‘गठबन्धन’ ले आफूहरूलाई छेउ लगाएको भन्दै रिसाएको मोहन वैद्य र सीपी गजुरेल समूहले बुधबार छुट्टै भेला गरेर ‘समानान्तर माओवादी’ बनाउने छनक दियो ।

उता, आफ्ना समर्थकहरूको बाहुल्य रहेका भ्रातृ संस्थाहरूका निर्वाचित कार्यसमितिहरू सुशील कोइराला शिविरले मंगलबार भंग गरिदिएपछि रिसले चुर भएको शेरबहादुर देउवा समूहले तीतो सार्वजनिक प्रतिक्रिया दिएर कांग्रेस अझै ‘दुइटा’ रहेको सन्देश दियो । नेपाली राजनीतिलाई झगडियाहरूले छायामा पारेको यो पहिलो अवसर होइन तर विश्लेषकहरूका अनुसार आन्तरिक पार्टी र अन्तरपार्टी झगडाले नेपाली समाजको अग्रगमनलाई यसभन्दा दरिलोसँग यसअघि कहिल्यै रोकेका थिएनन् ।

‘जनतालाई प्रत्यक्ष असर पार्ने कुरालाई देशले सम्बोधन गर्न पाएको छैन,’ राजनीतिक घटनाक्रमलाई नजिकबाट नियाल्ने समाजशास्त्री प्रा. डिल्लीराम दाहालले कान्तिपुरसँग भने, ‘अनि हामीले तरुण दलमा कसको पकड हुने भन्नेदेखि सिक्किमीकरणको काल्पनिक त्रासबारे निरन्तर सुन्नुपरिरहेको छ । मूल्यवृद्धि र खाद्यान्न अभावले पिल्सिएका जनतालाई त्यसको के चासो ?’ Continue reading

अचेलका काँङ्ग्रेसीहरू

अचेलका काङ्ग्रेसहरु

ठूलो पार्न क्लिके हुन्छ

दिनेश वाग्ले
यो लेख आजको कान्तिपुरमा पहिलोपटक प्रकाशित भएको हो । पत्रिकाकै पन्नामा हेर्नेभए छेवैको तस्बिरमा क्लिके हुन्छ ।

[अनि आजैको कान्तिपुरबाट: यस्तै छ साथी हाम्रो हाल 

कुश गुरागाईं कांग्रेस बनेको पाँच महिना भयो । संविधानसभा र समाजका विभिन्न अंगहरूमा कम्युनिस्टहरूको अभूतपूर्व वर्चस्व रहेको बेला पुरानो र वामपन्थीहरूले ‘पुँजीवादीहरूको’ भनी आलोचना गर्ने पार्टीमा उनी विद्यार्थी संगठनमार्फत प्रवेश गरेका हुन् । काठमाडौंको विष्णु (बूढानीलकण्ठ) गाविसस्थित कांग्रेस इकाई समितिका सचिव यी २४ वर्षे ठिटा शुक्रबार दिउँसो एउटा सानो दलबलसहित कांग्रेसको आमसभामा भाग लिन खुलामञ्च पुगेका थिए ।

माओवादी युद्धमा भाँचिएको कांग्रेसीको ढाड देश शान्ति प्रक्रियामा छिरेयता विस्तारै सोझिन थालेजस्तो देखिएको छ । त्यसैको संकेत हो, हालैका साताहरूमा कांग्रेसले देशभरि गरेका जनसभामा देखिएको मानिसहरूको सहभागिता । द्वन्द्वकालमा गाउँबाट भागेका र कांग्रेसी पहिचान लुकाएकाहरू अहिले खुलेआम ‘म कांग्रेस हुँ’ भन्न सक्ने अवस्थामा पुगेका छन् । ‘अहिले अप्ठ्यारो गाह्रो केही छैन,’ नारायणप्रसाद ढकालले भने, ‘द्वन्द्वकालमा ‘कांग्रेस हुँ’ भन्न गाह्रो थियो ।’ काभ्रेपलाल्चोकबाट आमसभामा भाग लिन आएका ५८ वर्षे ढकाल कांग्रेस भएकै कारण द्वन्द्वकालमा माओवादी अपहरणमा परेका थिए । तर उनी बाटैबाट फुत्के र भागे । ‘पाखुरामा समातेर लगिरहेका थिए,’ २०५९ भदौ २९ गतेको त्यो क्षण उनले सम्भिmए, ‘उनीहरूको अठ्याई अलि खुकुलो भएको मौका निकालेर कुदेँ ।’

ढकाल काभ्रेको देउपुर गैह्री बिसौना गाविसको कांग्रेस इकाई समितिका सभापति हुन् । उनी २०४९ मा शिक्षण पेसाबाट अवकाश लिएलगत्तै कांग्रेस प्रवेश गरेर राजनीतिमा सक्रिय भएका थिए । ‘हामी परम्परा नछोड्ने शान्तिप्रेमी मान्छे,’ मञ्चबाट नवीन्द्रराज जोशीले भाषण गरिरहँदा ढकालले आफू किन कांग्रेसमै लागे भन्ने बताए, ‘प्रजातन्त्रका लागि लडेको कांग्रेसले । अरू पार्टीमा जस्ता उत्ताउला मान्छे पनि थिएनन् । त्यसैले म रोजेर होइन खोजेर कांग्रेसमा लागेँ ।’

बूढानीलकण्ठका कुशचाहिँ कांग्रेसको भ्रातृ संगठन नेपाल विद्यार्थी संघ हुँदै पाँच महिनाअघि गाविसको पार्टी इकाई समितिको सहसचिव भएर छिरे । लिट्टलि रोज माविबाट एसएलसी गरेपछि बानेश्वर क्याम्पसमा भर्ना भएका उनी त्यहीं पढ्दापढ्दै विद्यार्थी राजनीतिमा होमिएका थिए । नेविसंघमै चाहिँ किन लागे उनी ? त्यो पनि जतातलै वामलहर चलेका बेला । ‘सबैको आ-आफ्नो दृष्टिको, धारणा हुन्छ,’ उनले भने, ‘त्यससँग मिल्ने पार्टी/संगठनमा लागिँदोरहेछ । कुनै घटना हुन्छ, त्यसप्रतिको धारणा कसैसँग मिल्छ भने त्यतैतिर लागिन्छ ।’ नेविसंघसँग कुशको त्यस्तै मिलन भयो ।

अनि वामलहर ? ‘लहरले केही गर्दैन,’ उनले ढुक्कसाथ भने र पछिल्लो चुनावमा कांग्रेसको हारबारे टिप्पणी गरे, ‘गेममा हारजित जसको पनि हुन्छ । तर कसले देशका लागि गर्न सक्छ, त्यो महत्त्वपूर्ण हो ।’

उनले आफ्नो पार्टी कांग्रेसलाई दूधले धोएको भन्न चाहेनन् । खराबी र कमजोरी सबै पार्टीमा हुने र देश निर्माणमा सबै एक हुनुपर्ने आफ्नो विचार रहेको उनले बताए । ‘वामहरूको बढ्दो प्रभाव कांग्रेका लागि दरिलो चुनौती भएर आएको छ, होइन र ?’ उनलाई सोधियो । ‘नेपालमा जन्मेका छौं, त्यतिकै चुनौती छन् नि,’ उनले भने, ‘तर बेरोजगार नेपालीलाई देशमै रोक्ने चुनौतीलाई हामी सबैले स्वीकार्नुपर्छ ।’

द्वन्द्वकालमा भाँचिएको ढाड कांग्रेसीहरूले देश व्यापीरूपमा सोझ्याउन खोजे पनि हालैका विकासक्रमहरूले देखाएका छन् नेपाल बढ्दो रूपमा ‘लाल’ भइरहेको छ । के त्यसले कुनै जमानामा दुईतिहाइ र प्रस्ट बहुमतका सरकारहरू चलाउने तथा देशका मुद्दाहरूलाई एकलौटी नेतृत्व गर्ने कांग्रेसीहरूको नुर गिरेको छ ? उनीहरू भन्छन्, छैन । ‘प्रजातन्त्रवादी कहिल्यै एक्लो हुँदैन,’ सात कक्षा पढ्दादेखि नेविसंघ भएका र २०४२ मा १० कक्षामा हुँदा सत्याग्रहमा भाग लिएका ४१ वर्षे एसके नेपालले भने । ०४५ देखि शिक्षण पेसामा संलग्न नुवाकोटका नेपाल अहिले काठमाडौंको कुलेश्वर माविमा पढाउँछन् । शुक्रबार आमसभामा भेटिएका उनले भने, ‘म त कांग्रेस हुनुमा गर्व गर्छु । देशको एउटैमात्र प्रजातन्त्रवादी शक्ति । हेर्नुस् कम्युनिस्टहरू संविधानसभामा ६२ प्रतिशत छन् तर के उनीहरू मिल्न सकेका छन् ? टुट्नु उनीहरूको विशेषता हो ।’

जसरी कम्युनिस्टहरू कांग्रेसलाई हेला गर्छन् त्यसैगरी कांग्रेसहरू कम्युनिस्ट, विशेषगरी अचेल, माओवादीलाई गहिरो शंकाले हेर्छन् । उनीहरू माओवादीको अप्रत्याशित जित र पहिलो स्थानको चढाइलाई वास्तविक मान्दैनन् । ‘डर धाकले त्यो भएको सबैलाई थाहा छ,’ आमसभामा पुगेका बागलुङकी रेनुका काउचा मगर र सिन्धुपाल्चोककी पुनम लामाले लगभग एकैपट भने, ‘ठूलो भयो (माओवादी) तर षड्यन्त्रबाट ।’ क्रमशः २५ र २३ वर्षका दुवै युवती काठमाडौंको सरस्वती क्याम्पसमा क्रमशः एमबीएस दोस्रो र एमबीएस पहिलो वर्षमा पढ्छन् । उनीहरू त्यहाँको स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियनमा नेविसंघकातर्फबाट क्रमशः कोषाध्यक्ष र सदस्यमा चुनिएका हुन् । उनीहरू जस्ता थुप्रै युवा अनेकौं कारणले माओवादीतिर आकषिर्त भएकोतिर औंल्याउँदा रेनुकाले भनिन्, ‘कतिपय मानिसहरूलाई के खराब के राम्रो छुट्याउन त्यसको अनुभवै गर्नुपर्छ । एउटा खराबबारे थाहा भए न राम्रोको महत्त्व हुने हो ।’

संविधानसभाको चुनामा अनपेक्षित हारपछि कांग्रेस जनतामाझ गएको थिएन । पार्टीले चटक्कै बिर्सिंदा हारको घाउमा नुनचुक थपिएको थियो । हालैका जनसभाबाट कांग्रेसीहरू उत्साहित भएका छन् । माओवादीले हालैका वर्षहरूमा ठूला सभा गरेर आफ्नो शक्ति देखाउँदा कांग्रेसीहरू त्यसलाई टुलुटुलु हेर्न बाध्य थिए । यी सभाहरूबाट उनीहरूले हामी पनि माओवादीकै जसरी जनपरिचालन गर्न सक्छौं भन्ने गुमेको आत्मविश्वास पाएका छन् । ‘हाम्रो पार्टीले यसरी कार्यकर्तासँग भेटघाटै गर्दैनथ्यो,’ पुनमले भनिन्, ‘देखियो नि, हामी पनि कम रहेनछौं ।’

उल्लेखित काङ्ग्रेस सभाबारे थप रिपोर्ट

भारतको ‘नक्सली’ युद्ध

नेपालमें तो बहुत सारे माओवादी हैं’, कतिपय भारतीयहरूले मसँग त्यस्तो भन्ने गर्छन्, मानौं भारतमा ‘माओवादी’ छँदैछैनन् । त्यसो भन्नेमा मुख्यतः दिल्ली या मुम्बईका सहरी वासिन्दा हुन्छन्, जो आफ्नै देशका गाउँहरूबारे अनभिज्ञ हुन्छन् । केही साताअघि ‘भारतीय विस्तारवाद’ विरुद्ध आन्दोलन छेडेका कारणले नेपाली माओवादीहरू समाचारमा आएको बेला मलाई पोहोर गाडी चलाउन सिकाउने गुरुले सोधे- ‘यार तिम्रो नेपालमा कति धेरै ‘माओवादी’ राखेको ? बारम्बार उपद्रो मच्चाइराख्छन् ।’ यी गुरुचाहिँ उत्तर प्रदेशकै एउटा गाउँका हुन्, जो बितेका ८ वर्षदेखि दिल्लीमा गाडी चलाउन सिकाइरहेका छन् । उत्तर-प्रदेशमा पनि माओवादीहरूको खास उपस्थिति छैन ।

जनसंख्या र क्ष त्रफलको हिसाबले भारत कति धेरै ठूलो र व्यापक छ भने बितेका ४३ वर्षदेखि जारी हिंसात्मक आन्दोलनबारे अझै पनि करोडौं मानिसलाई थाहा छैन र आधाभन्दा बढी भूभागमा त्यसको उपस्थिति नै छैन । पश्चिम बंगाल या उडिसाका गाउँहरूमा दर्जनौं मानिस मर्दा या ती राज्यका ठूलै सहर या बस्तीहरूमा हडताल हुँदा पनि भारतीय सत्तासञ्चालनमा मुख्य प्रभाव राख्ने मुम्बई र दिल्लीमा फिटिक्कै असर पर्दैन । त्यसैले कतिपय भारतीयलाई राम्रोसँग ‘माओवादी’ भन्न पनि आउँदैन र आउनेले त्यसलाई ‘नक्सली’ भनी राम्रोसँग चिन्छन् ।

यथार्थ हो, अहिलेको दिनमा नेपालबाहिर राम्रो या नराम्रो कारणले सबैभन्दा बढी चिनिने नेपाली नेता प्रचण्ड हुन् । त्यसैले आफ्नै देशको माओवादीबारे थाहा नपाउने भारतीयहरूले पनि नेपालको प्रसङ्ग आउनासाथ ‘माओवादी’ र ‘ओ, क्या नाम हैं उसका ? प्रचण्ड ? क्या कर रहा हैं ओ आजकल ?’ भनिहाल्छन् । त्यस्तो अवस्थामा मैले ती भारतीयहरूलाई ‘अरे भैया, नेपाली माओवादीको के कुरा गर्छौ, जबकि नेपालमा भन्दा कैयौं गुणा बढी र शक्तिशाली माओवादीहरू भारतमा छन् । नेपालको भन्दा कैयौं गुणा बढी भारतीय भूभाग र बस्तीमा माओवादी प्रभाव छ ।’ त्यसो भन्दा उनीहरू मैले नौलो कुरा गरेको जस्तो ठान्दै ‘ह्या, होइन’ पो भन्छन् ।

तर अब स्थिति बदलिन थालेजस्तो देखिन्छ । मैले भारतीय अखबारहरू पढ्न थालेको १२ वर्ष भयो र तिनमा पहिलोपटक बुधबार माओवादी हिंसाबारेको समाचारले सबैभन्दा धेरै, व्यापक र प्रमुख स्थान पाएको देखेँ । दिल्लीबाट निस्कने लगभग सबैजसो अङ्ग्रेजी अखाबारहरूले छत्तीसगढ राज्यको दान्तेबाँडा जिल्लामा मंगलबारको नक्सली आक्रमणलाई लगभग ब्यानर शीर्षकमा पस्किए । त्यो महत्त्वपूर्ण छ, किनकि दिल्लीका अंग्रेजी अखबारहरूले भारतीय शासन सञ्चालनमा र ढनाड्यहरूमाझ सबैभन्दा बढी प्रभाव पार्छन् । अनि मेरा चालक गुरुजस्ता अङ्ग्रेजी नजान्ने, सामाजका तल्लो तहका र अधिकांश भारतीयहरूले पढ्ने (ठानिने) हिन्दी अखबारहरूले पनि दान्तेबाँडा घटनालाई सबैभन्दा महत्त्वका साथ प्रस्तुत गरे । ‘दैनिक जागरण’ पत्रिकाको शीर्षक- ‘गि्रन हन्टका ‘लाल’ जवाब’ ।

अंग्रेजी दैनिक ‘हिन्दुस्तान टाइम्स’ले ठूलो आकारमा ‘आमहत्या’ लेख्दै थप्यो- ‘देश आक्रमणमा ।’ ‘टाइम्स अफ इन्डिया’ले घोषणा गर्‍यो- ‘यो (भारतमाथिको) युद्ध हो ।’ यस्तै समाचार शीर्षकहरू यी पत्रिकाले २७ नोभेम्बर २००८ मा लेखेका थिए । अघिल्लो दिन मुम्बईमा आतङ्कवादी हमला भएको थियो । राज्यबाट ‘आतङ्कवादी’ घोषित भए पनि ‘हिंसात्मक राजनीतिक विद्रोह’ र ‘आतङ्कवाद’बीच निश्चित रूपमा केही आधारभूत फरक हुन्छन् । तर नक्सलीहरूको दमन गर्न विपक्षी र मूलधारको सामाजिक संरचनाको चर्को दबाबमा परेको भारतीय राज्यले अहिले ती दुवैलाई एउटै ब्राकेटमा हालेर कारबाही अघि बढाउन थालेको देखिन्छ । वार्ता गर्नुपर्छ या गाउँले/आदिवासीका समस्या समाधान गर्नुपर्छ भनी तर्क गर्नेहरूलाई युद्धको पक्षमा रहेकाहरूले ‘तिमी नक्सली’ भनी आरोप लगाउँदै छलफल बन्द गर्न खोजिरहेका छन् । माओवादी हिंसा प्रत्यक्ष देखेका, भोगेका र अहिले शान्ति प्रक्रियामा केही हदसम्म आनन्दको सास फेरिरहेका हामी नेपालीहरूले भारतमा पनि समस्या वार्ताबाटै समाधान भएको देख्न चाहनु अस्वाभाविक होइन । तर एक हिसाबले हेर्दा भारतीय राज्यले हालैका वर्षमा जुनखालको माओवादी आक्रमण सहिरहेको छ, त्यसप्रति ‘ठिक्क पर्‍यो’ भन्न मन

लाग्छ । नेपालमा हिंसा बढाउन कुनै जमानामा भारतले भूमिका खेलेकै हो । एकातिर सत्तालाई माओवादी दबाउन हतियार दिने, अर्कोतिर देशमा आतङ्कवादी घोषित विद्रोहीलाई आफ्नो भूमिमा सेल्टर दिने । नेपाललाई प्रयोगशाला बनाउने भारतलाई अहिले, एक हिसाबले त्यही प्रयोगशालाबाट निस्केको विष लाग्दैछ ।

अस्ति एकजना विश्लेषक टीभीमा भन्दै थिए, भारत यस्तो देश हो, जहाँ मगन्तेहरूको संख्या करोडमा छ र आफ्नी पत्नीको जन्मदिनमा जेट प्लेन उपहार दिने ढनाड्य पनि छन् । नेपालमा भन्दा अलि फरक बीएमडब्लु गाडी चढ्ने र दुई छाक खान संघर्ष गर्नेहरू बीचको असमानतामा भारतीय माओवादी आन्दोलन अडिएको छ । अबैंको कारोबार गर्ने खनिज पदार्थ उत्खनन कम्पनीहरू भारतका ती भागमा जान चाहन्छन्, जहाँ प्राकृतिक स्रोत टन्न छ, तर मानिसहरू गरिब छन् । आर्थिक वृद्धि निरन्तर हासिल गरिरहन चाहने भारतीय राज्यले ती कम्पनीहरूलाई ती ठाउँमा जान अनुमति दिनैपर्छ र दिइरहेको छ । सरकारबाट अनुमति पाएका ती कम्पनीहरू स्थानीय जनतालाई ती स्राेतको साझेदार बनाउन किन चाहन्थे ? अनि आफ्नो जंगल, आफ्नो पहाड र आफ्नो गाउँको स्रोत विदेशी या स्वदेशी बहुराष्ट्रिय कम्पनीले आफूसँग बाँड्दै नबाँडी लगेको स्थानीय जनता कसरी सहन सक्छन् ? त्यस्तो अवस्थामा जो उनीहरूलाई सहयोग गर्न आउँछ, त्यसैको समर्थन गर्छन् जनताले । भारतीय माओवादी आन्दोलनका सन्दर्भमा पनि त्यही भएको छ । माओवादी सिद्धान्त पत्याएरभन्दा पनि आफ्नो ठाउँको स्रोत लैजानबाट राक्न सहयोग गर्ने भएकाले नक्सलीहरूलाई जनताले साथ दिएका छन् । त्यसैले भारतले सबैभन्दा बढी आर्थिक प्रगति गरेकै (गत) दसकमा माओवादी प्रभाव पनि उल्लेख्य बढेको छ ।

अब भारतमा आन्तरिक लडाइँको व्यापक तयारी भइरहेजस्तो देखिन्छ । मंगलबारको ७६ प्रहरी मारिएको घटनापछि त्यो तयारीले थप तीव्रता पाइसकेको छ । सेना प्रयोग अवश्यै होला जस्तो छ । आखिर आणविक शक्तिसम्पन्न राज्यसत्ता जंगली गुरिल्लाहरूबाट झुक्ने कुरा पनि भएन । निर्दोष गाउँलेहरूको ज्यान अब झन् ठूलो संख्यामा जाने निश्चित छ । तर १ अर्ब १४ करोड जनसंख्या भएको मुलुकमा दुर्गम स्थानमा रहेका, धेरैजसो नपढेका केही लाख (या करोडै सही) ‘गरिब आदिवासी’हरूको ज्यानको के महत्त्व ?

यो लेख  पहिलोपटक आजको कान्तिपुर दैनिकमा प्रकाशित भएको हो ।

विहार अब त्यस्तो छैन

bihar_testo_chaina_31jan_kantipur

ठुलो पार्न तस्बिरमा क्लिक गरे हुन्छ

दिनेश वाग्ले
वाग्ले स्ट्रिट जर्नल

गए साता काठमान्डूमा भारतीय राजदूतले त्यही गरे जो उनले गर्नुपर्ने हो- आथितेय मुलुकको आन्तरिक मामिलामा अनावश्यक चासो दिनुको साटो आफ्नो देशको प्रवद्र्धन गर्ने । ‘केही मानिस नेपालको विहारीकरण हुने कुरा गर्छन्,’ २६ जनवरीका दिन भारतीय गणतन्त्र दिवस मनाउन आयोजित कार्यक्रममा राकेश सुदले भनेछन्– ‘तर बिहारलाई हेर्नुहोस, आर्थिक बृद्धि ११ प्रतिशत नाघेको छ ।’ भारतसँगको बढ्दो व्यापार घाटामा नेपाललाई दोष लगाउदै राजदूतले उत्पादनै नगरे बजार काम नलाग्ने तर्क गरे ।

उनको विश्लेषण सही हुन सक्छ । तर ‘विहारी-शैलीको गणतन्त्र चाहिदैन’ भन्दै कराउने पुष्पकमल दाहाल र उनको माओवादी ग्याङ्ले त्यसलाई कसरी लिए होलान् ?

माओवादी मात्र के कुरा ? दक्षिण एसियामा धेरैले बिहार भन्नासाथ कानून नभएको, गरिव र अविकशित बुझ्छन् । नेपालको कुरै छाडौं जहाँ ‘विहारी’ले घृणा जनाउछ, भारतमै पनि विहार (री) शब्दले बेइज्जती र खसाउने अर्थ दिएको मैले देखेको छु । वितेको बर्षमा मैले भारतमा थुप्रै बिहारीहरु भेट्टाए जसमध्ये केही अपवाद बाहेकले आफूलाई विहारी भनि चिनाउन हिच्किचाए । उनीहरु खराव या कम क्षमतावान थिएनन् । केही त प्रखर, मित्रवत र सूसूचित थिए । समश्या खासमा विहाराको छविसँग थियो जो त्यहा सन् २००४ सम्म शासन गर्ने राजनीतिज्ञहरुले बनाएका थिए । त्यसयता विहारमा नितिष कुमार मुख्य मन्त्री भएका छन् र खियालागेको त्यो छवि विस्तारै सुधारिदै छ ।

सुदले गौरवसाथ उल्लेख गरेको ११ प्रतिशतको बृद्धीलाई भारतमै राम्रोसँग सूसूचित आर्थिक स्तम्भकारहरुले शंकाले हेरेका छन् तर एउटा कुरा पक्का हो विहारले प्रगती गरिरहेको छ । ‘मैले महसुस गरेको सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन सुरक्षामा आएको सुधार हो,’ कतिपयले भनेको मैले सुनेको छु । इकोनोमिक टाइम्समा हालै प्रकाशित एउटा टिप्पणीले विहारमा अपहरणका संख्या घटेको उल्लेख गर्दै अपहरणकारी र जवरजस्ती पैसा असुल्नेहरुको डर अचेल हराएको उल्लेख गरेको छ । वितेका चार बर्षमा जम्मा ३ सय १७ अपहरणका घट्ना दर्ता भए जवकी त्यो भन्दा अघिका चार बर्षमा एक हजार तीन सय ९३ वटा भएका थिए ।

द्रुत न्यायिक प्रकृयाले २००६ देखि सेप्टेम्बर २००९ सम्ममा ३८ हजार ८ सय २४ ले सजाय पाएका छन् जसमा मोहम्मद शहाबुद्धिन लगायतका राजनीतिक सम्पर्क भएका डन र उनीहरुका सहयोगी पनि छन् । राष्ट्रिय जनता दलका पूर्व सासद सहाबुद्धिनले कुनै जमानामा आफूलाई पक्रन राज्यका प्रहरी प्रमुखलाई टिभीबाटै चुनौती दिएका थिए । अचेल विहारी सडकहरुमा बन्दुकधारी डनले हैन प्रहरीले पेट्रोल गर्छन् । के त्यो अग्रगमनको महान फड्को होइन, विशेष गरी हाम्रो दृष्टिकोणबाट ? दाहाल र उनका डनहरुले अर्कोपटक ‘विहारी-शैलीको गणतन्त्र’ बारे टिप्पणी गर्दा विहारको पछिल्लो अवस्थाबारे सूचना लिन नविर्सिउन् भन्ने मेरो चाहना हो । सरकारको नेतृत्व गर्दा सेनापतिलाई हटाउन खोज्नु बाहेक माओवादीले कुनै राजमार्गको उद्घाटन सम्म गरे ? नेपालमा माओवादी खुला राजनीतिमा आएका गत चार बर्षमा विहारमा ६ हजार ८ सय किलोमिटर सडक र १६ सय पुल/कल्भर्ट बने ।

माओवादीले नेपालमा गुन्डागर्दी राजनीतिलाई निरन्तरता दिने हो भने एकदिन मानिसहरुले ‘नेपाली-शैलीको क्रान्ति चाहिदैन’ भन्न थाल्नेछन् । त्यो दिन नेपालीहरुले आफैस“ग लजाउनु पर्ने छ । भारतमा बस्ने गरिव नेपालीहरुका लागि माओवादीहरुले अहिल्यै समश्या सिर्जना गराइदिएका छन् । हाम्रो आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्न भारतीयहरुलाई भन्नु ठिक हो तर कुनै पनि मुलुकको झन्डाको सार्वजनिकरुपमा अपमान गर्नु अन्र्तराष्ट्रिय सम्बन्धमा सुहाउदो कुरा होइन । त्यो शुद्ध मुर्खता हो । माओवादीहरुलाई देशको राष्ट्रिय झन्डाको महत्व थाहा नहुन सक्छ तर विश्वभरीका होसभएका मानिसहरुका लागि त्यो राष्ट्रिय संकेतले गम्भीर महत्व राख्छ । माओवादीहरुले भारतीय झन्डाको, त्यो पनि भारतीय गणतन्त्र दिवसका दिन, बेइज्जत गरिदिदा थुप्रै भारतीयहरु रिसाएका छन् । माओवादीको त्यो कामको बदला लिनेजस्तो घट्नामा सीमामा कतिपय नेपालीहरुलाई भारतीय सुरक्षाकर्मीले दुःखदिएका रिपोर्टहरु आउन थालिसकेका छन् ।

बिहारको पुनर्जागरणमा भारतीय केन्द्रिय सरकारले उपलब्ध गराएको पैसाले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ तर यसको सफलताको कथाले के भन्छ भने नेपाली राजनीतिक नेतृत्वले साना भन्दा साना कुरामा सडक तताउन छाडेर विकाशनिर्माणमा ध्यान केन्द्रित गर्ने हो भने नेपाललाई पनि प्रगति गर्ने केही बर्ष मात्र लाग्ने छ, केही दशक होइन । पैसाको त समश्यै हैन । हाम्रो समश्या त के भने हाम्रँ राजनीतिक नेताहरु इगोपूर्ण सडक संघर्षमा सधै व्यस्त भइरहन्छन् जवकी आर्थिक विकाशको मुद्धा पछाडी ठेलिन्छ । उनीहरुका लागि एउटा सिपाईलाई जागिरबाट निकाल्नु सडक बनाउनु भन्दा ठूलो कुरा हुन्छ । अनि सुदहरुले दाह्री मुसार्दै खुच्चिङ् नगरे कसले गर्छन् ?

भारतीय सोच
अघिल्लो साता जयपुर साहित्य महोत्सवमा भागलिन राजस्थानी राजधानी पुगेको थिए । रमाइलो थियो । कितावहरु कमै देखिए किनकी त्यो पुस्तक महोत्सव थिएन । लेखकहरुले कितावकैमात्र कुरा गरेनन्, कितावले सम्बोधन गर्ने मुद्धाहरुको छलफल गरे । कतिपय सत्र सिधै सहित्यसँग सम्बन्धित थिएनन तर छलफलकर्ताहरु लेखक भएपछि ‘अप्ठेरो छिमेकमा’ जस्ता सत्र पनि साहित्यक बने ।

हिन्दू दैनिकका भारतीय पत्रकार सिद्धार्थ बरदराजनले मध्यस्थता गरेको उल्लेखित सत्रमा सहभागीहरुले दक्षिण एसियाली समश्याबारे विश्लेषण गरे । नेपालको प्रतिनिधित्व थिएन तर छफलमा उम्दा निस्केकी पाकिस्तानी मानव अधिकार कार्यकर्ता आश्मा जाहागिरले नेपालको प्रशंग उल्लेख गरिन् । अर्का सहभागी श्याम शरणले अप्ठेरोमान्दै हास्नुपर्ने गरी जहाँगिरले भनिन्- ‘२००६ को जनआन्दोलन-२ मा तानाशाही राजालाई समर्थन गरिरहेको भारतले तवमात्र ठाउँ बदल्यो जव (उसले सडकमा स्थिती अर्को भएको देख्यो ।)’ नेपालमा शाही शासन हुदाताका भारतका विदेश सचिव र त्यसअघि नेपालका लागि राजदूत शरणले भारतका सबै निर्णयहरु सही नहुने स्पष्टोक्ति दिए ।

भारतीयहरुको समश्या के भने उनीहरु यो क्षेत्रका सबै समश्याका लागि छिमेकीलाई दोष दिन्छन् र त्यसमा आफ्नो योगदान तथा आफ्नै देशभित्र मणीपुर र आसामदेखि काश्मिर र तेलङ्गनासम्मका समश्या भुसुक्कै विर्सिन्छन् । थुप्रै अरु भारतीय झैं त्यो सत्रमा शरण र सिद्धार्थ यसरी प्रस्तुत भए मानौ भारतभन्दा शान्त मुलुक संसारमै कही छैन र पाकिस्तन, नेपाल, श्रीलंका र बंगालदेशमै मात्र कल्पनै गर्न नसकिने समश्या छन् । भारतबाहेकका सहभागीको कुरा सुन्दा लाग्यो, भारतप्रति उसका छिमेकीहरुको गुनासो प्राय उस्तै छ ।

यो लेख पहिलो पल्ट आजको कान्तपुरमा प्रकाशित भएको हो । पत्रित्रकाकै पन्नामा हेर्ने भए माथिको तस्बिरमा क्लिक गरौ‌ ।

यो लेखको पहिलो अ‌ङ्श अङ्ग्रेजीमा: Nepali Maoists and Bihari Republic

अर्को लिङ्क: Jaipur Literature Festival 2010

भारतमा दाहालको मन्तव्य

भारतमा दाहालको मन्तव्य

ठुलो पार्न तस्बिरमा क्लिक गरे हुन्छ

दिनेश वाग्ले
वाग्ले स्ट्रिट जर्नल

‘तुम्हारा प्रचण्ड ने क्या कहदिया यार,’ माओवादी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालले नयाँ बानेश्वर वक्तव्य दिएको भोलिपल्ट एक भारतीय मित्रले फोन गरेर सोधे, ‘डाइरेक्ट इन्डिया से बात करना चाहते हे ओ ! क्या वात भाइ नेपाल कबसे गोर्खाल्यान्ड हो गया ?’

समाचार लेख्नुबाहेक दिल्लीमा नेपाली संवाददाताको अर्को काम हुन्छ – भारतीयहरूसँगका गफमा नेपालको प्रतिरक्षा गर्नु । कतिपयलाई हाम्रो मुलुकका गतिविधिबारे थाहै हुँदैन, भए आंशिक हुन्छ र त्यसैअनुसारको दृष्टिकोण बनेको पाइन्छ । कुनै घटना हुँदा म राजनीतिक पक्ष नलिई भारतसँगको सन्दर्भ जोड्दै नेपालको स्वार्थ मिल्ने गरी अर्थ्याइदिन्छु । तर यसपालि माओवादी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालले कुनै ठाउँ दिएनन् ।

भारतीय विदेश मन्त्रालयका अधिकारीदेखि भारतीय राष्ट्रिय स्वार्थ बोकेका विश्लेषक र पत्रकारसँग शिर ठाडो बनाएर कतिपय भारतीय नीतिको खुलेआम विरोध गर्दा मलाई कुनै अप्ठेरो हुँदैन । नेपालमा भारतविरोधी जनभावना, सीमामा भारतीय मिचाइँ, दिनुपर्ने पारवाहन सुविधा नेपाललाई नदिएको जस्ता कुरा गर्दै कहिलेकाहीं भारतीयहरूलाई प्रश्न गर्छु- ‘चीनले नेपाल जोड्ने राजमार्ग बनाउँदा भारतलाई किन टाउको दुख्नुपर्ने ? नेपालको विकास चाहने हो भने भारतले पनि काठमाडौंमा रेल पुर्‍याए हुँदैन ?’ ‘चीन’ को नाम लिनासाथ तर्किने भारतीयहरूसँग त्यसरी कुरा गर्दा पनि गाह्रो भएन तर दाहालको बानेश्वर वक्तव्यले लाजमर्दो अवस्थामा पुर्‍याइदियो । भारतीयहरू आफैलाई दाहालको कुरा सुन्दा अप्ठेरोमा परेको देखियो ।

‘प्रचण्डले हालै नेपालमा नागरिक सर्वोच्चता पुनस्र्थापना गर्न रिमोटबाट नियन्त्रित काठमाडौंको सरकारसँग कुरा गर्नुसाटो सीधै भारतीय मालिकहरूसँग वार्ता गर्ने बताए,’ दिल्लीको प्रभावशाली पत्रिका हिन्दुस्तान टाइम्सले शनिबार मुख्य सम्पादकीयमा लेख्यो- ‘त्यो बालरोदन र पूर्वप्रधानमन्त्रीले गर्न नसुहाउने कुरा हो ।’ पत्रिकाले ‘नेपालका झगडालु राजनीतिज्ञहरू आफ्नो अवस्था आफै सम्हाल्न नसक्दा भारतलाई शत्रुको रूपमा कति धेरैपटक प्रस्तुत गर्छन् भने अब त्यो अल्छीलाग्दो बन्न थालेको छ’ भनी टिप्पणी गरेको छ । ‘वर्षौदेखिको हतियारधारी संघर्षको अन्त्य र अलोकपि्रय राजाको बहिर्गमनपछि राजनीतिज्ञहरूले देशमा विकास निर्माणका के काम गरे भनेर नेपाली जनताले सोध्न सक्छन्,’ पत्रिकाले लेखेको छ- ‘कुनै बेला देशको आम्दानीको प्रमुख स्रोत बनेको पर्यटन पूर्वाधार बलियो तुल्याउन कुनै प्रयास भएको छैन । आन्दोलनहरूले नियमित ढंगमा स्कुल र कलेज बन्द हुन्छन् जसले विद्यार्थीहरूलाई पढाइबाट बन्चित बनाएको छ ।’

नेपालले भारतमा ‘खराब प्रेस’ पाएकै साता भुटानका नयाँ राजाले भारतको पहिलो राजकीय भ्रमण गरे । दिल्लीमा आयोजित एक कार्यक्रममा उनले भाषण गरे र भारतीय मिडियामा भुटानको प्रशंसा र प्रगतिका विज्ञापन/समाचार छापिए । लाखभन्दा बढी जनतालाई भगाएर राजाकै नेतृत्वमा लोकतन्त्र स्थापना गरेको ढोङ् भुटानले पिट्दा विश्वले त्यसलाई पत्याएको छ किनकि त्यहाँ जनताले सुख पाएको र देशले प्रगति गरेको देखाउने तथ्याङ्कहरू बाहिर आउँछन् । नेपालबाट बाहिर आउने कुराचाहिँ यस्ता छन्- तीन दिन हडताल, जनतालाई सास्ती, स्कुल बन्द । सानो कुरामा झगडा गर्ने नेपाली राजनीतिज्ञहरूको छवि एउटा हड्डीका लागि मरिहत्ते गर्ने खिच्चाहरूको जस्तो देखिन्छ ।

भारतीय सेना प्रमुख दीपक कपुरको गत साता कान्तिपुरमा प्रकाशित टिप्पणीलाई माओवादीले महत्त्वका साथ लिनुमा भारतीयहरूका अगाडि हामी कति साना र निरीह छौ भन्ने झल्किन्छ । नेपाली प्रधानसेनापतिले नेपाली दूतावासमा दिएको रिसेप्सनमा आएका भारतीय सेनाप्रमुखसँग जम्काभेट हुँदा मैले नेपाली शान्ति प्रक्रियाबारे तिनको धारणा के रहेछ भनी बुझ्न चाहेको थिएँ । भारतीय विदेश नीतिमा यहाँको सेनाको कुनै भूमिका हुँदैन भन्ने मलाई थाहा नभएको होइन । कपुरले त्यस्तै भने जो यसअघि मैले अनौपचारिकरूपमा सुन्दै आएको

थिएँ । भारतीय सेनाले कुनै पनि विद्रोहीहरूलाई समाहित गरेको छैन र कपुरका भनाइमा त्यही प्रतिविम्बत थियो । हाम्रो मामिलाबारे छिमेकी मुलुकका सेनाप्रमुखका विचार थाहा पाउँदा ठीकै हुन्छ होला भन्ने ठानेर त्यसलाई प्रस्तुत गरियो । भोलि अर्को एउटा भारतीय नेताले एउटा कुरा गर्ला, पर्सी अर्कोले । अनि हाम्रो देशको सबैभन्दा ठूलो पार्टीका सबैभन्दा प्रभावशाली नेताले चाहिँ सडकदेखि सदनसम्ममा ठूलो स्वरमा त्यसको उल्लेख गर्दै समय बिताउने ? भारत रिझाउने र दुखाउनेमै देशको राजनीति केन्दि्रत भइरहने ?

‘सबैलाई थाहा भएकै कुरा हो,’ नेपाली राजनीतिक वृत्तमा समेत चर्चित र दिल्लीले नेपाल हेर्ने सन्दर्भमा प्रभावशाली भारतीय प्राध्यापक एसडी मुनिले मेरो एउटा प्रश्नमा भने- ‘नेपालका धेरैजसो राजनीतिक नेताहरू भारतीय स्रोतहरूबाट समर्थन र आधिकारिकता खोज्छन् । आत्मसम्मान भएका नेपाली जनताका लागि त्यो दुर्भाग्यशाली र बेइज्जतीपूर्ण कुरा हो ।’ पछिल्लोपटक मुनिको चर्चा दाहालको सिंगापुर यात्रासँग जोडिएर भएको थियो । बिरामी गिरिजाप्रसाद कोइरालालाई भेट्न दाहालले गरेको त्यो भ्रमण सिंगापुरकै एउटा विश्वविद्यालयमा पढाउने मुनिले आयोजना गरेको अनुमान गरिएका थिए । त्यो अस्वीकार गर्दै मुनिले भने- ‘पक्कै, म दुवै नेतालाई चिन्छु । नेपालका दुई प्रमुख राजनीतिक शक्तिहरूबीच अहिले टुटेको सहमति बनाउन तथा नेपालमा शान्ति र स्थायित्वका लागि उहाँहरूलाई भेटेर छलफल गरेको हुँ ।’ सोझै दिल्लीसँग वार्ता गर्छु भन्ने दाहालको ‘शैली अलि आक्रामक भए पनि अरू पार्टीहरू र माओवादीबीचको वर्तमान गतिरोधमा भारतले योगदान दिएको’ मुनिले बताए ।

विपक्षीले सरकारको आलोचना गर्छन् र त्यसमै लोकतन्त्रको सुन्दरता अडेको हुन्छ । तर आफ्नो मुलुकको सरकारलाई बेकामे भन्दै आन्तरिक मामिलाबारे विदेशीसँग वार्ता गर्छु भनेर कुन राष्ट्रवादीले भन्छ, त्यो थाहा भएन । मेरा भारतीय मित्रको विश्लेषणअनुसार गोर्खाल्यान्ड माग्ने दार्जिलिङका नेपालीभाषी भारतीयहरूले ‘पश्चिम बंगालसँग होइन दिल्लीस्थित केन्द्रीय सरकारसँगै कुरा गर्छौ’ भन्नु र दाहालको चाहनामा के फरक भयो ? दार्जिलिङले दिल्लीसँग वार्ता गर्न चाहनु कानुनी पनि छ किनकि उसको राजधानी दिल्ली हो र बंगालबाट गोर्खाल्यान्ड केन्द्रीय सरकारको सहभागिताबिना बन्दैन । दक्षिणको आन्ध्र प्रदेशमा तेलेङ्गाना राज्यको माग गर्ने कतिपय कङ्ग्रेस सासदहरूले पार्टीलाई दबाब दिने मनसायले आफ्नो राजीनामा दिल्लीमा पार्टीकी केन्द्रीय अध्यक्ष सोनिया गान्धीलाई पठाएका छन् ।

के अब माओवादी सभासदले पनि विरोध गर्न परे राजीनामा भारतीय माओवादी पार्टीका नेता किसेनजीलाई पठाउने ?

यो लेख पहिलो पल्ट आजको कान्तपुर परिशिष्ट हेल्लो शुक्रवारमा प्रकाशित भएको हो । पत्रित्रकाकै पन्नामा हेर्ने भए यहाँ क्लिक गरौ‌  ।

‘युद्ध छाडेका छैनौं…जनसेनाको स‌ख्या बढायौ‌‌’; प्रचन्ड

(माओवादी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डले आफ्ना सेनाको तेस्रो डिभिजनले २०६४ पुस १८ गते आयोजना गरेको भेलामा कमान्डरहरूलाई प्रशिक्षणका क्रममा दिएको अभिव्यक्तिको सम्पादित अंश । यो भाषणको भिडीयो अस्ती साँझ इमेज च्यानलमा पहिलो पटक प्रसारण भएको थियो । हिजो दिनभरी नै नेपाली टीभी च्यानलहरुले प्रसारित गरेको भिडियोलाई माओवादीले ‘पुरानो र अप्रासंगिक’ भनेको छ । ‘आन्तरिक पार्टी पंक्तिलाई संविधानसभा र शान्ति प्रक्रियामा आश्वस्त पार्न दिएको शान्तिवार्ता कालको पुरानो अप्रासंगिक फाइल टेपलाई विशेष भिडियो टेपको हवाला दिँदै प्रसारण गरेको कुराले हाम्रो पार्टीको गम्भीर ध्यानाकर्षण भएको छ,’ प्रवक्ता दीनानाथ शर्माले हिजो जारी गरेको विज्ञप्तिमा भनिएको छ । शर्माले ‘नागरिक सर्वोच्चता नचाहने तत्त्वहरूले भिडियो वितरण गरेको’ दाबी गरेका छन् । ‘यो वर्तमान संकटपूर्ण राजनीतिक स्थितिलाई उत्तेजक र शान्ति प्रक्रियालाई समाप्त पार्ने षड्यन्त्रपूर्ण चालबाजी भएको कुरा स्पष्ट पार्न चाहन्छौं,’ विज्ञप्तिमा उल्लेख छ । उनले शान्ति सम्झौताप्रति पूर्ण प्रतिबद्ध रहेको उल्लेख गर्दै सेना समायोजन, जनमुखी संविधान लेखन, जनताप्रतिको प्रतिबद्धता र राजनीतिक मान्यतामा स्पष्ट भएको जनाएका छन् । ‘यस प्रकारका असान्दर्भिक, उत्तेजक, समग्र शान्ति प्रक्रिया र राजनीतिक प्रक्रियालाई समाप्त पार्ने प्रकारका प्रचारबाजीबाट भ्रमित नहुन आम जनसमुदायमा हार्दिक अनुरोध गर्दछौं,’ उनले भनेका छन् ।)

मैलै विविध (कालिबहादुर खाम) सँग किन यस बेला यो प्रशिक्षण राखेको केन्द्रीय कमिटीको बैठकपछि राखेको भए पनि हुने भनेर भनेको थिएँ । तर, तपाईंहरूको रिपोर्टिङ महत्त्वपूर्ण नै लाग्यो । हामी अहिले नेपाली क्रान्तिको मात्र होइन विश्व क्रान्तिकै महत्त्वपूर्ण नयाँ प्रयोगको चरणमा छौं । हामीले गर्न खोजेका प्रयोग पार्टी, जनमुक्ति सेना र देशसँग मात्र सीमित छैन । यसको अन्तर्राष्ट्रियकरण भइसकेको छ । विश्वको सबैभन्दा अगाडि बढेको क्रान्तिकारी पार्टीको नाताले पनि हाम्रा प्रश्नहरू सार्वभौम हुँदै जान थालेका छन् ।

तपाइर्ंहरू एक वर्षदेखि शिविरमा केन्दि्रत भएर रहनुभएको छ । तर, विचार र सोचाइ एक ठाउँमा छैन । पाँचौ‌ विस्तारित बैठकको कार्यदिशा सशस्त्र विद्रोह थियो तर पार्टी सम्झौतातिर गयो भन्ने कुरा पनि आएको छ । हामी अझै पनि रणनीतिक प्रत्याक्रमणमा छौं । हामीले युद्ध छाडेका छैनौ । कूटनीतिक भाषामा दुश्मनसँग के के कुरा गर्‍यौं त्यो छाडिदिनुस् । हामी रणनीतिक रक्षा, सन्तुलन हुँदै प्रत्याक्रमणमा पुगिसकेका छौँ । त्यसैभित्र अहिले हामी घुमघुमाउ कार्यनीतिमा छौं । यसको उद्देश्य प्रत्याक्रमण नौलो तरिकाबाट सफल बनाउनु हो ।

साथीहरूले केन्द्रबाट योजना आएन, हतियार झिकेर आक्रमण गरौं कि भन्ने जस्ता कुरा गरिरहेका छन् । विद्रोह गर्ने भनेको थियो । मंसिरमा हुन्छ कि भनेको फेरि पार्टीले चुनावमा जाने कुरा पो गर्‍यो भन्ने पनि लाग्दो हो । यो हाम्रो समग्र सोचाइसँग सम्बन्धित छ । दीर्घकालीन जनयुद्धकै कार्यबाट जाने एउटा शैली हुन्छ । हामीले दीर्घकालीन जनयुद्धमा आम सशस्त्र विद्रोहको फ्युजन चाहेका हौं ।

सशस्त्र विद्रोहको कार्यदिशामा शान्तिपूर्ण संघर्ष पनि हुन्छ । अन्त्यमा आम विद्रोह हुन्छ । हामीले मौलिक फौजी कार्यदिशा बनाएका छौं । साथीहरू अहिलेको मात्र रूप हेरेर थाकेजस्तो खत्तम भयौं कि भन्ने गर्छन् । हामी तयारीमा छौं ।

लेनिनले सशस्त्र विद्रोहको रणनीतिअनुसार लामो समय शान्तिपूर्ण संघर्ष गरे र दोस्रो विश्वयुद्धका बेला जतासुकै संकट भएको बेलामा सशस्त्र विद्रोह गरेर सत्ता कब्जा गरेका थिए । लामो शान्तिपूर्ण संघर्ष र थोरै सशस्त्र विद्रोह गरेर सत्ता कब्जा गर्न सकिन्छ । संविधानसभा भनेर वार्तामा आउनुको कारण पनि यही हो ।

पार्टी कहिले अमेरिका, भारत, कांग्रेसको पछि लाग्यो भनिन्छ । यो नबुझेको मात्र हो । यो घुमघुमाउको बाटो हो । सीधा हिँड्छु भन्ने संसारभरिका कम्युनिस्ट पार्टी सकिए, क्रान्ति सकियो । करोडौं मरे । बलिदानी धेरै भयो, सिद्धियो ।

अहिले पनि हामी प्रत्याक्रमणको तयारी नै गरिरहेका छौं । अहिले पार्टीले अपनाएको कार्यनीति अति महान् छ । क्रान्तिलाई सफलतामा पुयाउनका लागि जोखिमयुक्त कार्यनीतिमा हामी छौं । शिविरमा तपाइर्ंहरू नभएको भए उनीहरूले कु गरिसक्थे । बीपीले पनि भनेका थिए । ५ सय मात्र मुक्ति सेना भएका भए, महेन्द्रले कु गर्न सक्दैनथ्यो । अहिले हामीसँग हजारौंका संख्यामा जनमुक्ति सेना छन् । त्यसैले कु गर्न सकेका छैनन् । तपाइहरूले तपस्या गरेर क्रान्तिका लागि बसिरहनुभएको छ । यो सधैँ हुनेवाला छैन । अलिकति लम्बिएको मात्र हो । अब केही महिनामात्र हो । या उता, या एता भइसक्छ ।

देशभित्र बाहिर वैचारिक रूपमा हामीले हमला गरेका छौं । तपाइर्ंहरू नभएको भए हस्तक्षेप ‘कौन पुछे खेसरीका दाल’ भने जस्तै हुन्थ्यो । कसैले मान्ने वाला थिएन । सेना छ भनेपछि सात्तो जान्छ । उनीहरूले नभनेका मात्र हुन् । उनीहरूमा आतंक छ । उताका (नेपाली) सेनाको पनि जनरलहरूसँग, मुख्य मुख्य भन्नेहरूसँग धेरैपटक कुरा गरेको छु । तपाइर्ंहरूको आतंक उनीहरूमा पनि छ ।

अहिले तपाइर्ंहरू हामी घट्यौं भन्नुहुन्छ । म त बढेको देख्छु । बढ्यो हाम्रो सेना । यही हो रणनीति र कार्यनीति भनेको नै । हामी कति थियौ‌ ? साँच्चै भन्ने हो भने ७ र ८ हजारको बीचमा थियौं । प्रमाणीकरण ७ हजार राखेको भए ४ हजार हुन्थ्यो । ३५ हजार राखिदिएपछि २० हजारमा आयो । यही हो साँचो कुरा अरूलाई पो भन्न भएन । हाम्रो नेतृत्वले बुद्धि पुर्‍याएर ७ हजारलाई २१ हजार बनायो । तपाइर्ंहरू नियमित सेना भइसक्नुभयो । बाहिर वाईसीएलको संरचना बनाएका छौं । त्यहाँ पनि हजारौं छन् ।

प्रमाणीकरण नभएकाहरूलाई बर्बाद हुन्छ कि भन्ने कुरा पनि छ । त्यसको व्यवस्था गरिन्छ । क्रान्ति पूरा भएको छैन । जताबाट पनि शक्ति सबै हाम्रो हातमा आयो भने सबै ठीक हुन्छ । आउँदै आएन भने फेरि क्रान्तिमा जान्छौं । सबै हाम्रो हातमा आयो भने उतापट्टकिो सेनामा लगेर फिट गर्ने हो । नत्र हाम्रो अर्को संरचनामा ल्याएर फिट गर्ने हो । फेरि तालिम दिएर अघि बढ्ने हो ।

गणतन्त्र पास भइसकेपछि मेरो अमेरिकाको एक बुद्धिजीबीसँग फोनमा कुरा भएको थिया । अमेरिकन बुद्धिजीबीमा, त्यहाँ सिनेटरहरूमा माओवादीले सबै नेपाल लगिसक्यो, अब नेपाललाई जोगाउन सकिँदैन भन्ने ठूलो चर्चा चलेको रहेछ किनभने, माओवादीकै कारण गणतन्त्र पनि पास भयो भनेर संसारभरि हल्ला भयो । त्यसको राजनीतिक फाइदा त माओवादीलाई नै भयो । यसलाई जित नै मान्नुपर्छ ।

सहिद परिवारलाई राहत नभएसम्म, बेपत्ता सार्वजनिक नभएसम्म, घाइतेको उपचार नभएसम्म र शिविरको तलब भत्ता सुविधा नभएसम्म हामी चुनावमा जाँदैनौ‌ भनेका थियौ‌ । विश्वभरि यो कुराचाहिँ मजाले स्थापित भएको छ । यो बडो मजा भएको छ । यो हामी माथि पर्ने तर्क भएको छ । प्याकेजमा माघ महिनाभरि सहिद परिवारलाई राहत दिने निर्णय भएको छ । क्षतिपूर्ति दस लाख नै हो, अहिले राहतस्वरूप एक लाख मात्र जाने हो । एक लाख दिँदा पनि सहिद परिवारलाई डेढदेखि दुई अर्ब जान्छ । एक लाख नगद गाउँका गरिब किसानलाई जानु भनेको ठूलो कुरा हो । साठी करोड शिविरमा जान्छ । यो पैसामात्र होइन राजनीति हो । सहिद परिवारलाई त्यो पैसा बाँड्ने क्रममै हामी माथिबाटै कार्यक्रम तय गरेर आमसभाहरू गर्छौर्ं ।

यसरी कार्यक्रम बनाएर जिल्लाजिल्लामा गयौं भने चुनावको होइन विद्रोहको तयारी हुन्छ । जनताको र हाम्रो बिग्रन लागेको सम्बन्ध यस्तोसँग सुदृढ हुन्छ । पार्टी आयो भन्ने हुन्छ । हाम्रै हो पार्टी भन्ने हुन्छ । हामी पनि यो एक लाखले पुग्दैन अर्को नौ लाख चाहिन्छ भन्छौं जनतामा गएर । अब नौ लाखका लागि लड्नुपर्छ भनेर गाउँगाउँमा भाषण गर्दै हिँड्छौं । सहिद नभएको त गाउँ नै छैन देशभरि । भनेपछि देशभरि झक्झकाउन सकिन्छ ।

यतापट्टी शिविरमा ६० करोड गयो भने, विद्रोहको तयारीका लागि हामीलाई पैसा चाहिन्छ । मैले तपाईंहरूलाई भन्छु नि ट्रकमा आउँछ है भनेर । त्यो (हतियार) ट्रकमा आउनलाई पैसा चाहिन्छ । कसैले सित्तैमा दिन्नन् । साठी करोड गयो भने तपाईंहरूले अलिकति लिए पनि बीस करोड त पार्टीलाई आयो । बीस करोडले तयारी गर्‍यो भने विद्रोहको ठूलो तयारी हुन्छ । पैसा टन्न छ भने राम्रो विद्रोहको योजना हुन्छ । रूपमा हेर्दा त पार्टी फेरि सम्झौतामा गयो भन्ने देखिएला तर गहिरो ढंगले हेर्दा पार्टी कति गम्भीर हिसाबले विद्रोहको तयारीमा लागेको रहेछ भनेर थाहा पाउनुहुन्छ ।

अहिले हामीले चुनाव चुनाव भनिरहेका छौ‌ । अस्तिसम्म चाहिँ हामी चुनाव भाँड्ने र अरू चुनावका पक्षधर देखिन्थे । जनतालाई भ्रम हुन्थ्यो । अहिले तपाइर्ंहरूसँग ढुक्कले कुरा गर्नुको पनि कारण छ । आजै कांग्रेसका एक नेताले चुनाव हुनसक्दैन भनेका रहेछन् । चुनाव नगर्ने तयारी अब कांग्रेसले गर्दै छ । अब हामीले अझ चुनाव भन्नुपर्छ । दुई तीन महिना हामी संविधानसभाबाहेक दायाँबायाँ हेर्दै नहेर्ने जस्तो देखिनुपर्‍यो । तपाईंहरू शिविरमा संविधान भन्ने, हामी बाहिर भन्ने । अब सहिद परिवारलाई पैसा बाँड्न पनि संविधानसभाका लागि बाहिर हिँड्ने कुरा आयो । राहत वितरणमा पनि संविधानसभा भन्नुपर्‍यो । संविधानसभा त यिनीहरूले गर्दैनन् । यता फेरि बाम तालमेल भयो भने झनै गर्दैनन् । हो, त्यही समय विद्रोहको बेला हुन्छ ।

विद्रोह गरौ‌ भनेर विद्रोह हुने होइन । जनताको मन जितेर अब त माओवादी नै सही हो र यसको पछि लागेमात्र पार भइन्छ भन्ने पारेर मात्र विद्रोह हुन्छ । चुनाव भन्नुको तात्पर्य हेर्दै जानुभयो भने चुनावभित्र कुनै सम्झौता होइन विद्रोह छ । रूपमा सम्झौता देखिन्छ, सारमा विद्रोह छ । अर्को कुरा चुनाव चैतमा हुँदैन, ढुक्क हुनुहोस् । फेरि यो कुरा बाहिर नभन्नु होला । चुनाव हुनैपर्छ भन्नुपर्छ । सबै कुरालाई चुनावभित्र हालेर सबै नेता जनताको बीचमा जानुपर्छ । तीन महिना धक्का दिन पाइयो भने पार्टीलाई बेग्लै बनाइन्छ । यसमा तपाईंहरू (लडाकु) लाई पनि सामेल गराइन्छ । उनीहरूसँग कुरा मिले सल्लाहमा नमिले पनि रोटेसनमा तपाईंहरूलाई बाहिर निकाल्ने हो । बाहिर चुनावी अभियानजस्तो देखिन्छ तर त्यो विद्रोहको अभियान हुन्छ । बाहिर भन्दै हिँड्ने होइन । भन्दै हिँड्यो भने फेरि कुरो बिग्रन्छ । बाहिर त संविधानसभाको चुनाव स्वच्छ र निस्पक्ष हुनैपर्छ भन्ने हो । नहुने थाहा पाइसकेपछि त झन् भन्नुपर्छ । जनतामा विद्रोह भनेको घुसेको छैन । संविधानसभा भनेको पार्टी किन टाढिँदैछ भन्ने परेको छ । संविधानसभा भन्दै हिँडेपछि विद्रोहको कुरा पनि घुस्छ । चुनाव भयो भने फेरि हामी भाग्ने भनेको पनि होइन । उनीहरूले नै हुन दिँदैनन् । हामीले जित्नेजस्तो देखे उनीहरू (अरू दलहरू) भारत अमेरिकासँग मिलेर चुनाव हुन दिँदैनन्, उनीहरूले जित्ने देखे हामी चुनाव हुन दिँदैनौं ।

एमालेले एकताका चुनाव चुनाव भन्दै लाखे नाच नाच्दै हिँडेको थियो । मैले एमालेका नेताहरूलाई यसरी नउफ्र तिम्रा खुट्टा भाँच्छौं भनेपछि थान्को लागेका छन् । खुट्टा भाँच्न त सकिन्छ नि सबै उम्मेदवारका । सुरक्षा त छैन नि । चुनाव भइहाल्यो भने पनि हामी जित्छौं । संविधानसभामा गएर फेरि लडाइँ लड्ने हो । हामी जितेर माथि परिसकेपछि त आफ्नै हिसाबमा लगेको लग्यै गरिन्छ । यो कार्यनीति पनि विद्रोहकै हो । हामीले चुनावभित्र सबै चिज जोड्न खोजेका छौं ।

सेना समायोजन संविधानसभा अगाडि हुँदैन । वाम गणतन्त्रवादी र राष्ट्रवादीको तालमेल भनेका छौ‌ नि, त्यत्तिकै भनेको होइन । अगतिलासँग पनि तालमेल गरेपछि हाम्रो बहुमत हुन्छ । हामी भाले भइसकेपछि (माफ गर्नुहोला हामीले जितिसकेपछि) र हाम्रो हात माथि परिसकेपछि त नियम फेरिदिन्छौं नि । अहिलेको प्रमाणीकरण पनि हामी मान्दैनौ‌ । उनी (नेपाली सेना) लाई एक लाखबाट पचास हजारमा झार्‍यौ‌ भने हाम्रो पनि बीसबाट दस हजार त राख्न सकिन्छ । अस्ति भर्खर कटवाल (नेपाली सेनाका प्रधानसेनापति) ले तीन हजारमात्र माओवादी सेना समायोजन गर्ने हो भने एक लाख सेना खत्तम हुन्छ भनेको छ । हाम्रो दस हजार सेना त्यहाँ पस्ने र अझ हामी माथि परेको बेला समायोजन गर्ने हो भने पूरै सेना माओवादीमय हुने मलाई विश्वास छ । अहिल्यै त नेपाली सेना झन्डैझन्डै माओवादीमय हुन खोजेको छ, अलिकति ताल मिल्यो भने अहिल्यै हुन्छ । हाम्रो सेना त राजनीतिक रूपले प्रशिक्षित छ । हाम्रो सेनामा त विचार, सोच, नीति छ, संसारलाई कता लाने भन्ने । त्यहाँ त छैन नि, बुट बजार्नेबाहेक केही हुन्न । बुट बजार्नेलाई त चेतना भएकाले खाइहाल्छ नि । संविधानसभा भयो भने पनि हामी जित्छौं र हाम्रो अनुकूलको समायोजन हुन्छ । संविधानसभा भएन भने हामी पहिला सत्ता कब्जा गर्छौ र समायोजन हुन्छ ।

हामीले एउटा, एउटा गरेर समायोजन गर्नुहुन्न भनेका छौं । यो कुरा स्पष्ट छ । हाम्रो छुट्टै एकाइ र कमान्ड हुन्छ । व्यावसायिक तालिमका लागि पनि हामी पाँच, सात वर्ष छुट्टै बस्नुपर्ने हुन्छ । उनीहरूलाई पनि राजनीतीकरण गर्नुपर्छ । त्यो लोकतान्त्रीकरण भनेको छ नि, त्यो भनेको राजनीतीकरण गर्ने भनेको हो । त्यसका लागि पनि पाँच, सात वर्ष लाग्छ । युनिटवाइज बस्ने भन्ने कुरा त बुझ्नुभएकै होला । यसरी बस्दा कसैले भोलि धोका दियो भने जे पनि गर्न सकिन्छ ।

माओवादी अत्याचार: र्राईफल सिरानी वनाएर सुते

माघ २३ गते विहानै रेडियो नेपालमा समाचार वज्यो , दार्चुलामा कांग्रेस माओवादी झडप भनेर । भोजराज दाईले पसल के खालेका थिए, माओवादी कार्यालयवाट फोनमा धम्की आयो ‘ कान्तिपुरको पत्रकारलाई सबक सिकाउनु पर्ने भो’ ।

Bikram Giri diary of darchula

माओवादीले अहिले सम्म पनि कब्जामा लिएर राखेको र्सवसाधारणको घर । यो घरमा माओवादी कार्यकर्ता मिलेर वोर्डिङ स्कुल सञ्चालन गरेका छन ।

विक्रम गिरी

दार्चुलाका ग्रामिण भेगमा संविधानसभा निर्वाचनको प्रचार प्रसारका लागि एमाले र कांग्रेसको गाउं अभियान कार्यक्रम चलिरहेको थियो । अभियानमा जान दुवै पार्टीले आग्रह गरे । तर मेरो असहमती रह्यो । कारण कुनै एउटा पार्टीको एकल कार्यक्रममा जांदा फलानो पार्टीको पत्रकार रहेछ भन्ने आरोप लाग्ने डर मलाई थियो । कार्यक्रममा नजांदा केही नेता कार्यकर्ता रिसाएका थिए । संयुक्त रुपले कार्यक्रम गर्न एमाले, माओवादी र कांग्रेसका नेतालाई आग्रह गरे । तर सहमती हुन सकेन । Continue reading