Tag Archives: राजनीति

किन हुन्छ झगडा नेपालका पार्टीहरूमा ?

kina hunchha jhagada 1

ठूलो पार्न क्लिके हुन्छ

दिनेश वाग्ले
वाग्ले स्ट्रिट जर्नल
यो लेख आजको कान्तिपुरमा प्रकाशित भएको हो । पत्रिकाकै पन्नामा हेर्ने भए यहाँ क्लिके हुन्छ : पहिलो पृष्ठ र बाँकी १८ ‌पृष्ठ

शान्ति प्रक्रिया टुंग्याउने तरिकामाथि झगडा गरिरहेका देशका दुई ठूला पार्टी माओवादी र कांग्रेसले गत साता आफ्ना आन्तरिक झगडा पनि राजधानीका सडकमा छताछुल्ल पारे । पुष्पकमल दाहाल र बाबुराम भट्टराईको ‘गठबन्धन’ ले आफूहरूलाई छेउ लगाएको भन्दै रिसाएको मोहन वैद्य र सीपी गजुरेल समूहले बुधबार छुट्टै भेला गरेर ‘समानान्तर माओवादी’ बनाउने छनक दियो ।

उता, आफ्ना समर्थकहरूको बाहुल्य रहेका भ्रातृ संस्थाहरूका निर्वाचित कार्यसमितिहरू सुशील कोइराला शिविरले मंगलबार भंग गरिदिएपछि रिसले चुर भएको शेरबहादुर देउवा समूहले तीतो सार्वजनिक प्रतिक्रिया दिएर कांग्रेस अझै ‘दुइटा’ रहेको सन्देश दियो । नेपाली राजनीतिलाई झगडियाहरूले छायामा पारेको यो पहिलो अवसर होइन तर विश्लेषकहरूका अनुसार आन्तरिक पार्टी र अन्तरपार्टी झगडाले नेपाली समाजको अग्रगमनलाई यसभन्दा दरिलोसँग यसअघि कहिल्यै रोकेका थिएनन् ।

‘जनतालाई प्रत्यक्ष असर पार्ने कुरालाई देशले सम्बोधन गर्न पाएको छैन,’ राजनीतिक घटनाक्रमलाई नजिकबाट नियाल्ने समाजशास्त्री प्रा. डिल्लीराम दाहालले कान्तिपुरसँग भने, ‘अनि हामीले तरुण दलमा कसको पकड हुने भन्नेदेखि सिक्किमीकरणको काल्पनिक त्रासबारे निरन्तर सुन्नुपरिरहेको छ । मूल्यवृद्धि र खाद्यान्न अभावले पिल्सिएका जनतालाई त्यसको के चासो ?’ Continue reading

Advertisements

उपेन्द्र यादव उवाच

आजैको कान्तिपुरबाट: प्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराईका दुई पाटा

upendra yadab

दिनेश वाग्ले/अतुल मिश्र
यो लेख आजको कान्तिपुरमा प्रकाशित भएको हो । पत्रिकाकै पन्नामा पढ्ने भए यहाँ क्लिके हुन्छ । 

upendra yadab

ठूलो पार्न क्लिके हुन्छ

उपेन्द्र यादव भित्रभित्रै कम्ती रिसाएका छैनन् । त्यसैले केही दिनयता चर्को नकारात्मक अर्थ दिने चारवटा शब्द उनी खुबै प्रयोग गर्छन् । ती चार विशेषणहरू हुन्- अवसरवादी, भ्रष्टाचारी, दुराचारी, धोखेबाज । गए बिहीबार ललितपुरको बालकुमारीस्थित मधेसी जनाधिकार फोरमको सुनसान कार्यालयमा केही सहयोगीहरूसँग बैठकको तयारी गरिरहेका यादवले ती शब्द प्रयोग गर्दा कुनै व्यक्तिको नाम लिएनन् तर त्यो अनुमान गर्न कठिन थिएन । अघिल्लो साता सरकार बन्दै गर्दाको चर्को राजनीतिक मोलमोलाइमा उपेन्द्रलाई पछारेर उपप्रधानमन्त्री बनेका विजयकुमार गच्छदार अहिले यादवका शत्रु नम्बर एक भएका छन् । शत्रु नम्बर दुई- महन्थ ठाकुर । शत्रु नम्बर तीन- जयप्रकाश प्रसाद गुप्ता । मधेसमा आधारित नाटकीय राजनीतिमा अझै नाटकीयता यो जानकारीले थप्न सक्छ- गच्छदार र गुप्ता कुनै समय (तर धेरै अघि पनि होइन) यादवकै सहयोगी र सहकर्मी थिए । शब्दको घुमाउरो अर्थमा अहिले पनि ती दुवै (र ठाकुर पनि) यादवका सहकर्मी हुन् किनभने उनीहरू चारैजना बाबुराम भट्टराई नेतृत्वको वर्तमान माओवादी-मधेस गठबन्धनका मधेसतिरका सदस्यहरू हुन् । Continue reading

प्रधानमन्त्रीका दुई पाटा

लोकप्रियताको तुलो वितेका पाँच बर्षमा कसरी दाहालबाट भट्टराईतिर ढल्कियो ?

two faces of Baburam Bhattarai
Two Baburams: Baburam Bhattarai, left, talks to a Kantipur journalist four days before the Maoist started “People’s War” in 1996. He goes to assume office of the Prime Minister in Singadarbar last week after taking oath to the office and secrecy. Pics by Bikas Rauniar via Kantipur

दिनेश वाग्ले

वाग्ले स्ट्रिट जर्नल

two faces of baburam bhattarai

मुस्ताङ् चढ्ने, कर्मचारी सरुवा नगर्ने, सरकारी खर्चबाट आफूलाई बधाई विज्ञापन रोक्ने निर्देशनसँगै सबैभन्दा महत्वपूर्ण, शान्ति प्रकृया टुङ्ग्याउन एकलव्य भएर लाग्ने प्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराईका भनाई र केही हदसम्म कामले थुप्रै जनतामाझ उनलाई प्रिय बनाएका छन् । सर्वसाधारणले चिया पसलदेखि इन्टरनेटसम्ममा व्यक्तगरेका सकारात्मक र आशापूर्ण अभिव्यक्तलाई मापक मान्ने हो भने कुनै पनि व्यक्ति प्रधानमन्त्री चुनिंदा जनतामा त्यतिधेरै खुशी र उत्साह ल्याएको यो विरलै हुने घट्ना हो ।

[WSJ note: For those who are subscribed to this site but don’t understand Nepali: This article, first published in today’s Kantipur newspaper, takes an in-depth look at two sides of Prime Minister Baburam Bhattarai- his surprising popularity in the mass and his inconsistencies and contradictions in his politics. यो लेख आजको कान्तिपुरमा प्रकाशित भएको हो । पत्रिकाकै पन्नामा पढ्ने भए यहाँ क्लिके हुन्छ ।]

२०१५ मा बीपी कोइराला पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री हुँदा, ०४६ को जनआन्दोलनपछि कृष्णप्रसाद भट्टराई प्रधानमन्त्री नियुक्त हुँदा र ०६५ मा पुष्पकमल दाहाल प्रधानमन्त्री चुनिदा पनि जनतामा लगभग यस्तै खाले आशा र उत्साह सिर्जना भएका थिए । सामान्यतः राजनीतिज्ञहरुलाई शंकाले हेर्ने र घृणा गर्ने कतिपय जनताले नै अहिलेका प्रधानमन्त्री भट्टराईलाई त्यस्ता शब्द प्रयोग गरिरहेका छन् जो सामान्य अवस्थामा प्रेमी या प्रेमिकाका लागि साँचिन्छन् । जस्तै- हृदयका राजा, आशाका केन्द्र, मेरा आइडल ।यो लेखको बाँकी भाग यहाँ छ ।

हक्की नेता- रामशरण महतको व्यक्तित्व चित्रण

युएनको पृष्ठभूमि, पाँचपटक अर्थ र एकपटक परराष्ट्रमन्त्री बनेका महत बितेका दुई दसकमा आफ्नो छवि ‘विकासवादी, सिधा कुरा गर्ने’ बनेको दाबी गर्छन् । तर उनका आलोचकहरू फुर्सदको बेला गल्फ खेल्ने महतलाई इलिटिस्ट (ठालुवादी), अङ्ग्रेजी र जोकसैले नबुझ्ने ‘जार्गन’ (शब्दावली) प्रयोग गरेर अर्थतन्त्रबारे ‘के-के न जान्दछु’ जस्तो भान दिँदै मानिसहरूको दिमाग भुट्ने व्यक्ति ठान्छन् ।

ram sharan mahat profile KANTIPUR

ठूलो पार्न क्लिके हुन्छ

दिनेश वाग्ले/कुलचन्द्र न्यौपाने

संविधानसभाको म्याद दोस्रोपटक थप्ने विषयमा नेपाली काङ्ग्रेसमा मतैक्य नहुँदा त्यो पार्टीले माओवादी लगायतका दलहरूसँग वार्ता गर्न खटाएको टोली पनि विभाजित थियो । थप्नै हुँदैन भन्ने पक्षको नेतृत्व सभामा नचुनिएका मनोनित महामन्त्री कृष्णप्रसाद सिटौलाले गरेका थिए भने त्यसको उल्टो ध्रुवमा थिए- रामशरण महत । केही वर्ष अघिसम्म हालका पार्टी सभापति सुशील कोइरालाले समेत ‘माओवादीको गृहमन्त्री हो कि काङ्ग्रेसको’ चिन्न नसकेका सिटौलाको आश्चर्यजनक राजनीतिक यु-टर्नलाई थुप्रै काङ्ग्रेसीहरू त्यो उनको मौलिक नभई उनीमाथिको चर्को बाह्य प्रभावका रूपमा लिन्छन् । पक्कै काङ्ग्रेस माओवादीजस्तो भारतविरोधी राजनीतिमा फस्टाउने पार्टी होइन । त्यसैले भारतलाई लिएर हुने काङ्ग्रेसी विवाद ‘नोकरझैं भारतीय आदेशमा चल्ने’ या ‘मित्रझैं भारतसँग घनिष्ट सम्बन्ध राख्दै आन्तरिक मामिलामा आफैंले निर्णय गर्ने’ भन्नेमा घुम्छ । जस्तै-म्याद थप्ने/नथप्ने सन्दर्भमा भारतीय प्रतिनिधि सरह प्रस्तुत भएका सिटौलाको भन्दा उल्टो (‘थप्नुपर्छ’) विचार राखेर भारत विरोधीजस्तो देखिएका महत भन्छन्, ‘अर्थतन्त्रको कुरामा म भारतसँग प्रगाढ सम्बन्ध राख्नुपर्छ भन्ने विश्वास गर्छु । नेपालको जलस्रोतमा भारतलाई ल्याउनुपर्छ ।’

सानो देश र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा लगभग निस्प्रभावी भए पनि नेपाली राजनीति चर्को प्रतिस्पर्धायुक्त छ । हालैका वर्षहरूमा तीव्र रूपमा बदलिँदो राष्ट्रिय परिस्थितिले बिहान सडकमा रहेकाहरूलाई बेलुकी ‘कुर्सी’मा पुर्‍याइदिन्छ र त्यति नै चाँडो त्यहाँबाट डङरङ्ग लडाइदिन्छ पनि । त्यसैले नेपाली राजनीतिमा टिकिराख्न व्यक्तिगत क्षमता र निश्चित गुट/नेतृत्वसँगको निकटताले मात्र पुग्दैन । भाग्य पनि हुनुपर्छ । महत त्यस्तै एक ‘भाग्यमानी’ हुन्, जो ०४६ को परिवर्तनपछिको नेपालमा निरन्तर देशका महत्त्वपूर्ण र निर्णायक पदहरूमा छन् । Continue reading

हक्की नेता- रामशरण महतको व्यक्तित्व चित्रण

युएनको पृष्ठभूमि, पाँचपटक अर्थ र एकपटक परराष्ट्रमन्त्री बनेका महत बितेका दुई दसकमा आफ्नो छवि ‘विकासवादी, सिधा कुरा गर्ने’ बनेको दाबी गर्छन् । तर उनका आलोचकहरू फुर्सदको बेला गल्फ खेल्ने महतलाई इलिटिस्ट (ठालुवादी), अङ्ग्रेजी र जोकसैले नबुझ्ने ‘जार्गन’ (शब्दावली) प्रयोग गरेर अर्थतन्त्रबारे ‘के-के न जान्दछु’ जस्तो भान दिँदै मानिसहरूको दिमाग भुट्ने व्यक्ति ठान्छन् ।

ram sharan mahat profile KANTIPUR
ठूलो पार्न क्लिके हुन्छ

दिनेश वाग्ले/कुलचन्द्र न्यौपाने

संविधानसभाको म्याद दोस्रोपटक थप्ने विषयमा नेपाली काङ्ग्रेसमा मतैक्य नहुँदा त्यो पार्टीले माओवादी लगायतका दलहरूसँग वार्ता गर्न खटाएको टोली पनि विभाजित थियो । थप्नै हुँदैन भन्ने पक्षको नेतृत्व सभामा नचुनिएका मनोनित महामन्त्री कृष्णप्रसाद सिटौलाले गरेका थिए भने त्यसको उल्टो ध्रुवमा थिए- रामशरण महत । केही वर्ष अघिसम्म हालका पार्टी सभापति सुशील कोइरालाले समेत ‘माओवादीको गृहमन्त्री हो कि काङ्ग्रेसको’ चिन्न नसकेका सिटौलाको आश्चर्यजनक राजनीतिक यु-टर्नलाई थुप्रै काङ्ग्रेसीहरू त्यो उनको मौलिक नभई उनीमाथिको चर्को बाह्य प्रभावका रूपमा लिन्छन् । पक्कै काङ्ग्रेस माओवादीजस्तो भारतविरोधी राजनीतिमा फस्टाउने पार्टी होइन । त्यसैले भारतलाई लिएर हुने काङ्ग्रेसी विवाद ‘नोकरझैं भारतीय आदेशमा चल्ने’ या ‘मित्रझैं भारतसँग घनिष्ट सम्बन्ध राख्दै आन्तरिक मामिलामा आफैंले निर्णय गर्ने’ भन्नेमा घुम्छ । जस्तै-म्याद थप्ने/नथप्ने सन्दर्भमा भारतीय प्रतिनिधि सरह प्रस्तुत भएका सिटौलाको भन्दा उल्टो (‘थप्नुपर्छ’) विचार राखेर भारत विरोधीजस्तो देखिएका महत भन्छन्, ‘अर्थतन्त्रको कुरामा म भारतसँग प्रगाढ सम्बन्ध राख्नुपर्छ भन्ने विश्वास गर्छु । नेपालको जलस्रोतमा भारतलाई ल्याउनुपर्छ ।’

सानो देश र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा लगभग निस्प्रभावी भए पनि नेपाली राजनीति चर्को प्रतिस्पर्धायुक्त छ । हालैका वर्षहरूमा तीव्र रूपमा बदलिँदो राष्ट्रिय परिस्थितिले बिहान सडकमा रहेकाहरूलाई बेलुकी ‘कुर्सी’मा पुर्‍याइदिन्छ र त्यति नै चाँडो त्यहाँबाट डङरङ्ग लडाइदिन्छ पनि । त्यसैले नेपाली राजनीतिमा टिकिराख्न व्यक्तिगत क्षमता र निश्चित गुट/नेतृत्वसँगको निकटताले मात्र पुग्दैन । भाग्य पनि हुनुपर्छ । महत त्यस्तै एक ‘भाग्यमानी’ हुन्, जो ०४६ को परिवर्तनपछिको नेपालमा निरन्तर देशका महत्त्वपूर्ण र निर्णायक पदहरूमा छन् ।
यो लेख आजको कान्तिपुरमा ‘साताका व्यक्तित्व’ स्तभ्म अन्तर्गत प्रकाशित भएको हो । बाँकी यहाँ छ । पत्रिकाकै पन्नामा हेर्ने भए यहाँ क्लिके हुन्छ ।

स‌ंविधान सभा म्याद थप्ने चटारो: काङ्ग्रेसका सुशीलदा र भारतीय प्रभाव

congress vs maoist. game of talks

कसले जित्ला खेल ?

राजाराम गौतम/दिनेश वाग्ले

आज कान्तिपुरमा प्रकाशित एउटा लामो लेखका दुई अंश

आफूले सारेको १० बुँदे प्रस्तावमा उभिएको कांग्रेसले बितेका साता भएका हरेक बैठकमा हतियार बुझाउनैपर्ने र्सतलाई प्राथमिकतामा राखेको छ । ‘घेराबन्दीमा पार्दै आत्मर्समर्पण गराउन खोजेको आरोप लगाउँदै माओवादी सहमतिबाट भाग्न मात्रै खोजिरहेको छ,’ बिहीबार साँझ आफ्ना सभापति सुशील कोइरालालाई वार्ताहरूबारे जानकारी (ब्रिफ) दिन महाराजगन्जस्थित कोइराला निवास पुगेका कांग्रेस नेता रामशरण महतले त्यहीँ कान्तिपुरसँग भने, ‘बारम्बार कबुलेर पछि हट्ने माओवादीलाई हामी अब अरू विश्वास गर्न सक्दैनौं । हतियार बुझाएपछि मात्रै विश्वासको आधार बन्छ र नयाँ ढंगले अघि बढ्न सकिन्छ ।’ यति भनेर महत सरासर भित्र छिरे जहाँ महामन्त्री कृष्ण सिटौला, मिनेन्द्र रिजाल र प्रकाशमान सिंह कोइरालालाई ‘ब्रिफिङ्’ गरिरहेका थिए ।

सुशीलको अडान

धेरै कांग्रेसीहरूका अनुसार यो सुशील कोइरालाले पार्टी  नेतृत्व गरेको पहिलो अवसर हो जहाँ सम्पूर्ण पार्टी संरचना उनको पछाडि एक ढिक्का उभिएको छ । गिरिजाप्रसाद कोइरालाबाट पार्टी कार्यबाहक नेतृत्व पाएका सुशील गए असोजमा कांग्रेस महाधिवेशनबाट शेरबहादुर देउवालाई पराजित गर्दै सभापतिमा चुनिए पनि पार्टीका सबै तप्काबाट स्वीकृति, र्समर्थन र सहयोग पाउन सकेका थिएनन् । विशेषगरी पार्टीका पदाधिकारी समयमै नियुक्त गर्न नसक्नुले सुशीलको नेतृत्व पार्टी र्सवस्वीकार्य नरहेको प्रस्टिएको थियो । तर ‘अनपेक्षित’ तथा ‘विवादहीन’ रूपमा पदाधिकारी नियुक्ति र त्यसपछिका देशव्यापी एकता आमसभाहरू (जसमा नेतात्रयलाई एउटै मञ्चमा राखेर कार्यकर्तामा पार्टी एक भएको सन्देश दिइएको थियो) मा देखिएको उत्साहबर्द्धक उपस्थितिले कांग्रेसमा सुशीलको विरोध गर्नेहरूको आवाज मधुर या हराएको छ । (विवाद साम्य हुनुपछाडिका केही कारणबारे यसै लेखको अर्को भागमा हेर्नुहोला ।) Continue reading

स‌ंविधान सभा म्याद थप्ने चटारो: काङ्ग्रेसका सुशीलदा र भारतीय प्रभाव

congress vs maoist. game of talks

राजाराम गौतम/दिनेश वाग्ले
आज कान्तिपुरमा प्रकाशित एउटा लामो लेखका दुई अंश

आफूले सारेको १० बुँदे प्रस्तावमा उभिएको कांग्रेसले बितेका साता भएका हरेक बैठकमा हतियार बुझाउनैपर्ने र्सतलाई प्राथमिकतामा राखेको छ । ‘घेराबन्दीमा पार्दै आत्मर्समर्पण गराउन खोजेको आरोप लगाउँदै माओवादी सहमतिबाट भाग्न मात्रै खोजिरहेको छ,’ बिहीबार साँझ आफ्ना सभापति सुशील कोइरालालाई वार्ताहरूबारे जानकारी (ब्रिफ) दिन महाराजगन्जस्थित कोइराला निवास पुगेका कांग्रेस नेता रामशरण महतले त्यहीँ कान्तिपुरसँग भने, ‘बारम्बार कबुलेर पछि हट्ने माओवादीलाई हामी अब अरू विश्वास गर्न सक्दैनौं । हतियार बुझाएपछि मात्रै विश्वासको आधार बन्छ र नयाँ ढंगले अघि बढ्न सकिन्छ ।’ यति भनेर महत सरासर भित्र छिरे जहाँ महामन्त्री कृष्ण सिटौला, मिनेन्द्र रिजाल र प्रकाशमान सिंह कोइरालालाई ‘ब्रिफिङ्’ गरिरहेका थिए ।

सुशीलको अडान

धेरै कांग्रेसीहरूका अनुसार यो सुशील कोइरालाले पार्टी  नेतृत्व गरेको पहिलो अवसर हो जहाँ सम्पूर्ण पार्टी संरचना उनको पछाडि एक ढिक्का उभिएको छ । गिरिजाप्रसाद कोइरालाबाट पार्टी कार्यबाहक नेतृत्व पाएका सुशील गए असोजमा कांग्रेस महाधिवेशनबाट शेरबहादुर देउवालाई पराजित गर्दै सभापतिमा चुनिए पनि पार्टीका सबै तप्काबाट स्वीकृति, र्समर्थन र सहयोग पाउन सकेका थिएनन् । विशेषगरी पार्टीका पदाधिकारी समयमै नियुक्त गर्न नसक्नुले सुशीलको नेतृत्व पार्टी र्सवस्वीकार्य नरहेको प्रस्टिएको थियो । तर ‘अनपेक्षित’ तथा ‘विवादहीन’ रूपमा पदाधिकारी नियुक्ति र त्यसपछिका देशव्यापी एकता आमसभाहरू (जसमा नेतात्रयलाई एउटै मञ्चमा राखेर कार्यकर्तामा पार्टी एक भएको सन्देश दिइएको थियो) मा देखिएको उत्साहबर्द्धक उपस्थितिले कांग्रेसमा सुशीलको विरोध गर्नेहरूको आवाज मधुर या हराएको छ । (विवाद साम्य हुनुपछाडिका केही कारणबारे यसै लेखको अर्को भागमा हेर्नुहोला ।) Continue reading

संविधान: कसरी बन्छ थाहा छैन अनि माग्ने मात्रै ?

संविधान कसरी लेखिन्छ भन्ने जानकारी नभएका मानिसहरुको अगुवाईमा व्यापकरुपमा राजनीतिक नेतृत्वप्रति असन्तुष्टि प्रकट गरिएको छ जसले समग्र लोकतान्त्रिक प्रणालीप्रति जनतामा वितृष्णा फैलाउन योगदान दिइरहेको छ ।

sambidhan..an article in nepali

पत्रिकाकै पन्नामा पढ्ने भए यहाँ क्लिके हुन्छ (पीडीएफ)

दिनेश वाग्ले

संविधान की बोडी ?

‘बोडी नि,’ दीपाले भनिन्- ‘यो भए खान पाइन्छ, संविधानले के पाइन्छ ?’

दीपाले बोडीलाई आधा-आधा किलोमा बाँडेर मुठा पारिरहदा उनलाई व्यवधान पुर्‍याउनेगरी दुई झुन्ड मानिसहरु काठमान्डुको नयाँ बानेश्वरस्थित संविधान सभा भवन अगाडी ‘सम्बिधान देऊ’ भन्दै कर्राईरहेका थिए । कोही गीत गाउदै थिए, कोही कागको स्वर निकाल्दै थिए । सबैलाई सम्बिधान चाहिएको थियो तर दीपाको त्यो क्षणको प्राथमिकता अर्कै थियो ।

त्यसो भए तपाईलाई सम्बिधान चाहिदैन ? Continue reading

संविधान: कसरी बन्छ थाहा छैन अनि माग्ने मात्रै ?

sambhidan.. an article

पत्रिकाकै पन्नामा पढ्ने भए यहाँ क्लिके हुन्छ (पीडीएफ) । र, पत्रिकाको बाँकी भाग यहाँ (इपेपर)

दिनेश वाग्ले

संविधान की बोडी ?

‘बोडी नि,’ दीपाले भनिन्- ‘यो भए खान पाइन्छ, संविधानले के पाइन्छ ?’

दीपाले बोडीलाई आधा-आधा किलोमा बाँडेर मुठा पारिरहदा उनलाई व्यवधान पुर्‍याउनेगरी दुई झुन्ड मानिसहरु काठमान्डुको नयाँ बानेश्वरस्थित संविधान सभा भवन अगाडी ‘सम्बिधान देऊ’ भन्दै कर्राईरहेका थिए । कोही गीत गाउदै थिए, कोही कागको स्वर निकाल्दै थिए । सबैलाई सम्बिधान चाहिएको थियो तर दीपाको त्यो क्षणको प्राथमिकता अर्कै थियो ।

त्यसो भए तपाईलाई सम्बिधान चाहिदैन ?

‘चाहिन्छ,’ उनले भनिन्- ‘तर त्यसले मलाई आज बेलुका खान देला ? दिन्छ भने चाहिन्छ ।’

त्यसो भए ‘सम्बिधान चाहियो’ भन्दै आएका यी मानिसहरु देख्दा तपाईलाई के लाग्छ ?

‘कुरो यसो नि,’ उनले भनिन्- ‘पढेलेखेका मान्छेलाई सम्बिधानले जागिर दिन्छ होला । त्यसैले उनीहरुलाई त्यसको चासो होला । तर यिनीहरुले मेरो तरकारी किन्दैनन् । अनि मलाई के भयो ?’

दीपा खतिवडा । उमेर ३४ । घर सुनसरी । हालको बसोबास विजुलीबजार, काठमान्डु । दुई ससाना स्कुले छोराछोरीकी आमा । छोराछोरीका बाबु साउदी अरेवियामा पसिना बगाइरहेका छन् वितेका दुई बर्षता । ७० हजार जति ऋण लिएर उनी त्यता गएका थिए, त्यो तिरिसकियो । यसपाली असोजमा उनी फर्किने आशमा छिन् दीपा ।

यता, उनको व्यापारमा अवरोध पुर्‍याउनेहरुलाई चाहि संविधान बन्ने आश छैन । शनिवार ठ्याक्कै तीन बर्षहुदैछ, संविधान सभा चुनिएको- संविधान लेख्नलाई । निर्वाचित सभासदहरुले शुरुका दई र थपिएको एक बर्षा पनि त्यो लेख्न नसकेपछि त्यो छिट्टै र र्सवस्विकार्य बनोस भनेर दवाव दिन वितेका केही साता यता कतिपय मानिसहरुले विरोध/दवाव कार्यक्रम गरेका छन् । समय सकिन एक महिना भन्दा कम छदाका दवाव कार्यक्रमको प्रभावकारिसतमा प्रश्न गर्न सकिन्छ । तर (त्यो एउटा ठूलो ‘तर’ हो) त्यो भन्दा महत्वपूर्ण कुरा धेरैजसो विरोधकर्तालाई आफूले किन विरोध गर्दैछु भन्ने थाहा छैन ।

‘किन विरोध गरेको?’ भनि कसैलाई सोध्नुस, फुत्त उत्तर आउछ- ‘संविधान चाहियो । यी नेताले गर्न सकेनन् ।’

‘यी नेताले किन गर्न नसेकेको, थाहा छ ?’

‘छैन,’ उत्तर आउछ- ‘तर यिनीहरु कुर्सीका लागि लडे ।’

कति सजिलो छ, जवाफ दिन । सबै दोष नेतालाई, आफू पानी माथिको ओभानो । आफू भन्नाले हामी जनता । मानौ नेता भनेका चन्द्रमाबाट फुत्त ओर्लिएका कोही अलग्गै प्राणी हुन् ।

संविधान लेखन ठ्याक्कै कहाँ पुगेर किन अडि्कएको हो, थाहा छ ? केही दिन अघि नयाँ बानेश्वरमा भेटिएका दुई विरोधकर्तासँग र दुई दर्शकहरुलाई मैले सोधेँ ।

कसैलाई थाहा थिएन । सबैलाई थाहा छ, संविधान चाहिन्छ । सबैलाई थाहा छ, नेताले गर्दा संविधान आउन सकेन । कसैलाई थाहा छैन, संविधान लेख्न ठ्याक्कै केले रोकेको छ ।

‘म्याजिकल चेन्जेज (जादूमयी परिवर्तनहरु) त ल्याउदैन मेरो जीवनमा संविधानले,’ दीपाको तरकारी स्टल भन्दा अल्लि पर एउटा पालमुनी विरोध प्रदर्शनमा रहेका केही महिलाहरुप्रति ऐक्यवता जनाइरहेकी सौरभा सुवेदीले भनिन्- ‘तर लङ् टर्म (दीर्घघकाल) मा यसले हाम्रो जीवनमा परिवर्तन ल्याउछ ।’

कुरा सही हुन् सौरभाका । काठमान्डुको एउटा एनजीओमा काम गर्ने, संविधान सभा चुनावमा भोट हालेकी र हालै निर्वाचन आयोगमा दर्ता भएर मतदाता परिचय पत्र बनाउन तस्बिर पनि खिचाएकी ३० बर्षो युवतीले संविधानले दीर्घघकालमा विशेषत महिला र अन्य क्षेत्रलाई बढी अधिकार प्रदान गर्दै देशलाई उन्नतीको बाटोतिर लाने आशा गरेकी छिन् । उनलाई थाहा छ संविधान जादूको छडी होइन, यसले रातारात गरिव मानिसहरुलाई धनी बनाउने या नेपाली पहाडहरुमा सडक खनिदिने होइन । तर हालैका महिना र बर्षरुमा हामीमाझ संविधान प्रति यस्तरी आशा बढेको छ मानौ संविधानले ठ्याक्कै ती सबै काम गरिदिन्छ । अनि संविधान कसरी लेखिन्छ भन्ने जानकारी नभएका मानिसहरुको अगुवाईमा व्यापकरुपमा राजनीतिक नेतृत्वप्रति असन्तुष्टि प्रकट गरिएको छ जसले समग्र लोकतान्त्रिक प्रणालीप्रति जनतामा वितृष्णा फैलाउन योगदान दिइरहेको छ ।

‘मेरो भनाई के भने  दुई बर्षे  अवधि लिएपछि दुइ बर्षै बनाउनु पर्थ्यो,’ रत्नराज्य क्याम्पसमा आइए दोस्रो बर्षा विद्यार्थी १८ बर्षो दिलिप तामाङ्ले भने- ‘सकिदैन, पाच बर्षलाग्छ भने शुरुमै पाँच बर्षा लागि संविधान सभा भन्दिया भए हुन्थ्यो ।’

सम्बिधानलाई ‘नागरिक लगायत समाजलाई बन्धनमा राख्ने तर अधिकार दिने’ दस्तावेज ठान्ने उदयपुरका यी युवा प्रहसन गर्छन् र कलाकारहरुको दवाव कार्यक्रममा उपस्थिती ज नाउन कसैले आग्रह गरेपछि उनी गत साता नयाँ बानेश्वर पुगेका थिए । धेरैजस्तै उनीपनि नेताहरुप्रति असन्तुष्ट छन् तर हत्तपत्त संविधान लेख्न नसकेको दोष नेताहरुलाई दिइहाल्ने मनस्थितीमा छैनन् । ‘सबैको जोश सेलाउनु पर्ने हुन्छ,’ उनले भने- ‘सबैले गल्नुपर्ने हुन्छ ।’ सबै पार्टी आन्दोलन/युद्ध गरेर आएका र सबैको आ-आफ्नै (र अर्काको भन्दा फरक) विचार/दर्शन भएकाले ती सबै मिल्न समय लाग्नेकुरा आफूले बुझेको दिलिपले बताए । ‘बैचारिक द्धन्द्ध हुन्छ,’ उनले भने- ‘छलफल गर्न समय लाग्छ । तर (संविधान) संयुक्तरुपमै आउनु पर्छ । पार्टी अडान सबै मिलाएर राज्यलाई उपयुक्त हुनेखालको कुरा समेटिनु पर्छ ।’

कुरा सही हुन् । पार्टीका अडान भनेका जनताका अडान हुन्, मतदाताका अडान हुन्, ती विरोधकर्ताका पनि अडान हुन् यदि तिनले चुनावमा भोट हालेका थिए भने (उमेर पुगरेर पनि मत हालेका थिएनन् भने तिनलाई फेरी विरोध गर्ने अधिकारै कहा हुन्छ र ? दिलिपको चाहि उमेरै पुगेको थिएन ।) नेता सत्तालछाचुडीका लागि लडे भन्नेले के बुझ्नुपर्छ भने सत्ता पनि संविधान लेखनको एउटा भाग हो । जो सत्तामा जान्छ, उसका विचार बढी प्रभावी ढंगमा सुनिन्छन् । अनि को चाहदैन संविधानमा आफ्ना विचार स्थापित गर्न ? फेरी नेपालमा जनता आफैचाहि एक  छ र ? एक करोड सात लाख ३७ हजार ७८ मतदाताले २१ वटा पार्टीलाई संविधान सभामा पर्‍ुयाएका होइनन् र ? ती मध्ये कसैले कार्यकारी राष्ट्रपति हुनुपर्छ भन्ने पार्टीलाई भोट हालेका छन् कसैले ‘हैन, राष्ट्रपति सेरेमोनियल, प्रधानमन्त्री चाहि कार्यकारी’ भन्ने पार्टीलाई । कसैले जातीयतामा आधारिक संघीयता हुनुपर्छ भन्नेलाई भोट हालेका छन् कसैले ‘हैन, त्यसो गर्दा समाजमा व्रि्रह पैदा हुन्छ’ भन्ने पार्टीलाई जिताएका छन् । त्यसैले कुनै संविधान सभा सदश्यले कार्यकारी राष्ट्रपतिको वकालत गर्ला अर्कोले कार्यकारी प्रधानमन्त्रीको । त्यसो नगरे फेरी ती मतदाता (अर्थात जनता) ले उनीहरुलाई ‘हामीलाई झुक्याउने ? भोट माग्दा एउटा कुरा गर्ने, जितेपछि अर्को ?’ भन्ने आरोप लाउदैनन् र ?

केही बर्षघि दिलिप र उनका मिल्ने साथी बलराज र्राईको झगडा पर्‍यो । कुटाकुट र भनाभन त भएको होइन । दुबैले हाट जाने योजना बनाएका थिए । भोलीपल्ट एकअर्कालाई थाहै नदिइ दुबै गएनन् । दुबैले एकअर्कालाई झुक्याएजस्तो भयो । आपसमा शंका भयो । अनि दुबै एकअर्कास“ग बोलेनन् । ‘मलाई पीडा भयो,’ दीलिपले भने- ‘अनि (अरु) साथीहरु लाउनुपर्ने भयो (मध्यस्तता गर्न) ।’ धन्न, दिलिपको त्यो प्रयासको २४ घन्टाभित्रमा दुबैका सहमित्रहरुको सहयोगमा उनी र बलराज पुनः साथी भए ।

नैतिक शिक्षा ? सहमति र मित्रताका लागि दुबै (सबै) पक्षको चाहना र समझदारी चाहिन्छ । तर संविधान लेखन दिलिप र बलराजको जस्तो झगडा पनि त होइन । शान्ती छाउनुपर्छ, विकाश गर्नुपर्छ भन्नेमा सबै सहमत छन् तर त्यो कसरी गर्ने भन्नेमा तीन करोड नेपालीका चार करोड विचार छन् । तीनको समायोजन गर्न समय नलाग्ने कुरै भएन । सुक्ष्मरुपमा  हेर्नेहो भने वितेका तीन बर्षा संविधान लेखनमा व्यापक प्रगती भएका छन्, कम्तिमा अपासमा मारकाट गरेका दलहरु एकैथलोमा बसेर छलफल गरिरहेका छन्, शुरुवाती दिनमा उनीहरुबीच रहेका फराकिला बैचारिक खाडलहरु पुरिदै छन्, सहमतिको नजिक पुगेका छन् । उनीहरु र समाजका अन्य संगठनहरुमा पनि परिपक्वता छाएको छ । र यो परिपक्वताले र्सवस्विकृत सम्बिधान बनाउन झन योगदान पुरर्याउन सक्छ ।

यो लेख पहिलो पल्ट आजको कान्तिपुरको युवा परिशिष्ट हेल्लो शुक्रबारमा प्रकाशित भएको हो ।

अचेलका काँङ्ग्रेसीहरू

अचेलका काङ्ग्रेसहरु

ठूलो पार्न क्लिके हुन्छ

दिनेश वाग्ले
यो लेख आजको कान्तिपुरमा पहिलोपटक प्रकाशित भएको हो । पत्रिकाकै पन्नामा हेर्नेभए छेवैको तस्बिरमा क्लिके हुन्छ ।

[अनि आजैको कान्तिपुरबाट: यस्तै छ साथी हाम्रो हाल 

कुश गुरागाईं कांग्रेस बनेको पाँच महिना भयो । संविधानसभा र समाजका विभिन्न अंगहरूमा कम्युनिस्टहरूको अभूतपूर्व वर्चस्व रहेको बेला पुरानो र वामपन्थीहरूले ‘पुँजीवादीहरूको’ भनी आलोचना गर्ने पार्टीमा उनी विद्यार्थी संगठनमार्फत प्रवेश गरेका हुन् । काठमाडौंको विष्णु (बूढानीलकण्ठ) गाविसस्थित कांग्रेस इकाई समितिका सचिव यी २४ वर्षे ठिटा शुक्रबार दिउँसो एउटा सानो दलबलसहित कांग्रेसको आमसभामा भाग लिन खुलामञ्च पुगेका थिए ।

माओवादी युद्धमा भाँचिएको कांग्रेसीको ढाड देश शान्ति प्रक्रियामा छिरेयता विस्तारै सोझिन थालेजस्तो देखिएको छ । त्यसैको संकेत हो, हालैका साताहरूमा कांग्रेसले देशभरि गरेका जनसभामा देखिएको मानिसहरूको सहभागिता । द्वन्द्वकालमा गाउँबाट भागेका र कांग्रेसी पहिचान लुकाएकाहरू अहिले खुलेआम ‘म कांग्रेस हुँ’ भन्न सक्ने अवस्थामा पुगेका छन् । ‘अहिले अप्ठ्यारो गाह्रो केही छैन,’ नारायणप्रसाद ढकालले भने, ‘द्वन्द्वकालमा ‘कांग्रेस हुँ’ भन्न गाह्रो थियो ।’ काभ्रेपलाल्चोकबाट आमसभामा भाग लिन आएका ५८ वर्षे ढकाल कांग्रेस भएकै कारण द्वन्द्वकालमा माओवादी अपहरणमा परेका थिए । तर उनी बाटैबाट फुत्के र भागे । ‘पाखुरामा समातेर लगिरहेका थिए,’ २०५९ भदौ २९ गतेको त्यो क्षण उनले सम्भिmए, ‘उनीहरूको अठ्याई अलि खुकुलो भएको मौका निकालेर कुदेँ ।’

ढकाल काभ्रेको देउपुर गैह्री बिसौना गाविसको कांग्रेस इकाई समितिका सभापति हुन् । उनी २०४९ मा शिक्षण पेसाबाट अवकाश लिएलगत्तै कांग्रेस प्रवेश गरेर राजनीतिमा सक्रिय भएका थिए । ‘हामी परम्परा नछोड्ने शान्तिप्रेमी मान्छे,’ मञ्चबाट नवीन्द्रराज जोशीले भाषण गरिरहँदा ढकालले आफू किन कांग्रेसमै लागे भन्ने बताए, ‘प्रजातन्त्रका लागि लडेको कांग्रेसले । अरू पार्टीमा जस्ता उत्ताउला मान्छे पनि थिएनन् । त्यसैले म रोजेर होइन खोजेर कांग्रेसमा लागेँ ।’

बूढानीलकण्ठका कुशचाहिँ कांग्रेसको भ्रातृ संगठन नेपाल विद्यार्थी संघ हुँदै पाँच महिनाअघि गाविसको पार्टी इकाई समितिको सहसचिव भएर छिरे । लिट्टलि रोज माविबाट एसएलसी गरेपछि बानेश्वर क्याम्पसमा भर्ना भएका उनी त्यहीं पढ्दापढ्दै विद्यार्थी राजनीतिमा होमिएका थिए । नेविसंघमै चाहिँ किन लागे उनी ? त्यो पनि जतातलै वामलहर चलेका बेला । ‘सबैको आ-आफ्नो दृष्टिको, धारणा हुन्छ,’ उनले भने, ‘त्यससँग मिल्ने पार्टी/संगठनमा लागिँदोरहेछ । कुनै घटना हुन्छ, त्यसप्रतिको धारणा कसैसँग मिल्छ भने त्यतैतिर लागिन्छ ।’ नेविसंघसँग कुशको त्यस्तै मिलन भयो ।

अनि वामलहर ? ‘लहरले केही गर्दैन,’ उनले ढुक्कसाथ भने र पछिल्लो चुनावमा कांग्रेसको हारबारे टिप्पणी गरे, ‘गेममा हारजित जसको पनि हुन्छ । तर कसले देशका लागि गर्न सक्छ, त्यो महत्त्वपूर्ण हो ।’

उनले आफ्नो पार्टी कांग्रेसलाई दूधले धोएको भन्न चाहेनन् । खराबी र कमजोरी सबै पार्टीमा हुने र देश निर्माणमा सबै एक हुनुपर्ने आफ्नो विचार रहेको उनले बताए । ‘वामहरूको बढ्दो प्रभाव कांग्रेका लागि दरिलो चुनौती भएर आएको छ, होइन र ?’ उनलाई सोधियो । ‘नेपालमा जन्मेका छौं, त्यतिकै चुनौती छन् नि,’ उनले भने, ‘तर बेरोजगार नेपालीलाई देशमै रोक्ने चुनौतीलाई हामी सबैले स्वीकार्नुपर्छ ।’

द्वन्द्वकालमा भाँचिएको ढाड कांग्रेसीहरूले देश व्यापीरूपमा सोझ्याउन खोजे पनि हालैका विकासक्रमहरूले देखाएका छन् नेपाल बढ्दो रूपमा ‘लाल’ भइरहेको छ । के त्यसले कुनै जमानामा दुईतिहाइ र प्रस्ट बहुमतका सरकारहरू चलाउने तथा देशका मुद्दाहरूलाई एकलौटी नेतृत्व गर्ने कांग्रेसीहरूको नुर गिरेको छ ? उनीहरू भन्छन्, छैन । ‘प्रजातन्त्रवादी कहिल्यै एक्लो हुँदैन,’ सात कक्षा पढ्दादेखि नेविसंघ भएका र २०४२ मा १० कक्षामा हुँदा सत्याग्रहमा भाग लिएका ४१ वर्षे एसके नेपालले भने । ०४५ देखि शिक्षण पेसामा संलग्न नुवाकोटका नेपाल अहिले काठमाडौंको कुलेश्वर माविमा पढाउँछन् । शुक्रबार आमसभामा भेटिएका उनले भने, ‘म त कांग्रेस हुनुमा गर्व गर्छु । देशको एउटैमात्र प्रजातन्त्रवादी शक्ति । हेर्नुस् कम्युनिस्टहरू संविधानसभामा ६२ प्रतिशत छन् तर के उनीहरू मिल्न सकेका छन् ? टुट्नु उनीहरूको विशेषता हो ।’

जसरी कम्युनिस्टहरू कांग्रेसलाई हेला गर्छन् त्यसैगरी कांग्रेसहरू कम्युनिस्ट, विशेषगरी अचेल, माओवादीलाई गहिरो शंकाले हेर्छन् । उनीहरू माओवादीको अप्रत्याशित जित र पहिलो स्थानको चढाइलाई वास्तविक मान्दैनन् । ‘डर धाकले त्यो भएको सबैलाई थाहा छ,’ आमसभामा पुगेका बागलुङकी रेनुका काउचा मगर र सिन्धुपाल्चोककी पुनम लामाले लगभग एकैपट भने, ‘ठूलो भयो (माओवादी) तर षड्यन्त्रबाट ।’ क्रमशः २५ र २३ वर्षका दुवै युवती काठमाडौंको सरस्वती क्याम्पसमा क्रमशः एमबीएस दोस्रो र एमबीएस पहिलो वर्षमा पढ्छन् । उनीहरू त्यहाँको स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियनमा नेविसंघकातर्फबाट क्रमशः कोषाध्यक्ष र सदस्यमा चुनिएका हुन् । उनीहरू जस्ता थुप्रै युवा अनेकौं कारणले माओवादीतिर आकषिर्त भएकोतिर औंल्याउँदा रेनुकाले भनिन्, ‘कतिपय मानिसहरूलाई के खराब के राम्रो छुट्याउन त्यसको अनुभवै गर्नुपर्छ । एउटा खराबबारे थाहा भए न राम्रोको महत्त्व हुने हो ।’

संविधानसभाको चुनामा अनपेक्षित हारपछि कांग्रेस जनतामाझ गएको थिएन । पार्टीले चटक्कै बिर्सिंदा हारको घाउमा नुनचुक थपिएको थियो । हालैका जनसभाबाट कांग्रेसीहरू उत्साहित भएका छन् । माओवादीले हालैका वर्षहरूमा ठूला सभा गरेर आफ्नो शक्ति देखाउँदा कांग्रेसीहरू त्यसलाई टुलुटुलु हेर्न बाध्य थिए । यी सभाहरूबाट उनीहरूले हामी पनि माओवादीकै जसरी जनपरिचालन गर्न सक्छौं भन्ने गुमेको आत्मविश्वास पाएका छन् । ‘हाम्रो पार्टीले यसरी कार्यकर्तासँग भेटघाटै गर्दैनथ्यो,’ पुनमले भनिन्, ‘देखियो नि, हामी पनि कम रहेनछौं ।’

उल्लेखित काङ्ग्रेस सभाबारे थप रिपोर्ट