Tag Archives: शेर्पा

शेर्पा, सम्मान र सगरमाथा

दिनेश वाग्ले/सुरज कुँवर

काठमाडौ- अंग्रेजी शब्दकोषहरूमा ‘शेर्पा’ शब्दका प्रायः दुईवटा अर्थ भेट्टाइन्छन् । पहिलोले जनाउँछ नेपालका हाम्रा शेर्पा दाजुभाइ/दिदीबहिनीलाई । अंग्रेजी भाषाको आधिकारिक मानिने शब्दकोष ‘अक्स्फोर्ड’ले ‘शेर्पा’लाई यसरी अथ्र्याउँछ, ‘नेपाल-तिब्बत सीमानामा बस्ने हिमाली जनसमुदायका सदस्य जो पर्वतारोहण क्षमताका लागि ख्यातिप्राप्त छन् ।’

लगत्तै अर्को ‘अनौपचारिक’ भन्दै शेर्पाको अर्थ यस्तो उल्लेख गर्छ अक्स्फोर्ड, ‘एक सरकारी अधिकारी या कूटनीतिज्ञ जसले शिखर (सगरमाथा होइन है !) सम्मेलनभन्दा केही अगाडि त्यसको तयारी कार्यभार बहन गर्छ ।’

गत वर्ष जी-८ र जी-२० शिखर बैठकहरू भन्दा केही अगाडि ती बैठकमा अमेरिकी सहभागिताबारे तयारी गर्ने अमेरिकी राष्ट्रपति बराक ओबामाका उपराष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकार माइकल फ्रोम्यानको व्यक्तित्व चित्रण गर्दै तयार पारेको लेखको शीर्षक विजनेस विक पत्रिकाले यस्तो राख्यो, ‘माइकल फ्रोम्यान, ओबामाका शिखर ‘शेर्पा’।’

सत्य हो, नेपालभन्दा बढी सगरमाथा र शेर्पाबारे विश्वले सुनेको छ । नेपालबारे नसुन्नेहरूले पनि त्यो सर्वोच्च शिखर र त्यसैको सेरोफेरोमा बस्ने एउटा नेपाली जात समुदायलाई विश्वले चिनेको छ । त्यसैले कतिपय नेपालीहरूलाई अमेरिका या युरोपमा ‘शेर्पा हौ ?’ भनी सोध्छन् । केहीले चाहिँ ‘सगरमाथा चढेका छौ ?’ भन्छन् मानौं सगरमाथा फुल्चोकी डाँडो जस्तै हो । त्यस्तै प्रश्नले आजित भएर होला अमेरिकामा बसेर ‘वासिंटन पोस्ट’मा काम गर्ने एक जना पत्रकार अनुप काफ्लेले केही अघि आफ्नो टि्वटर परिचयमा लेखेका थिए, ‘नेपालबाट आएको हुँ तर म शेर्पा होइन ।’

खुसीको कुरा हो, हाम्रो देशको एउटा समुदाय विश्वव्यापी चिनिएको छ जसले शब्दकोषमा एकभन्दा बढी अर्थ ओगटेको छ ।

(त्यस्तै अर्को नेपाली शब्द ‘गोर्खा’ हो ।) धन्यवाद हिमालहरूलाई जसले नेपाल देश र ‘शेर्पा’ जातिलाई त्यो सौभाग्य र गौरवशाली परिचय दिएका छन् ।

मानिसहरूले त्यहाँ पाइला राखेदेखि नै हो हिमालहरूले उनीहरूलाई ख्याति दिएको । यस अर्थमा हिमाल मानिसहरूका लागि ख्याति, सम्मान र इज्जत कमाउने अग्ला मञ्च भएका छन् । सगरमाथा नचढेको भए के हामी एडमन्ड हिलारीलाई सम्भिmन्थ्यौं ? नागरिकता त्यागेका तेन्जिङ नोर्गेलाई ‘त्यो हाम्रो शेर्पा’ भन्दै गौरव गथ्र्यौं ? हाम्रो इगो शान्त पारिदियो तेन्जिङको त्यो चढाइले ताकि हामीले हाम्रै हिमाल पहिलोपटक चढ्नेको कुरा गर्दा एउटा कुहिरेकै मात्र नाम लिनु परेको छैन । कतिपय कुरा सांकेतिक हुन्छन् र तिनले पूरै समाज या समूहको मनोबल उठाउँछन् या गिराउँछन् । युद्धमैदानमा बहादुरीसाथ लड्ने त केही हजार सिपाही न हुन् तर ‘बहादुर गोर्खाली’ भन्दै हामी सबै नेपालीलाई एउटै घानमा राखेर हेर्दा हामी कति मख्ख पछौर्ं !

Apa Sherpa

आप्पा शेर्पा

के त्यस्तै मख्ख पर्ने अवसर नेपालका, माफ गर्नुहोला, ‘अल्छे’ राष्ट्रसेवकहरूले पाउलान् ? पाउन सक्छन्, अबका एक/डेढ महिनामा लीलामणि पौडेल नेतृत्वको नेपाली ‘शेर्पा’हरूको एउटा टोली आफ्नो सगरमाथा अभियानमा सफल भयो भने । अघिल्लो वाक्यको ‘शेर्पा’ले चाहिँ लगभग अक्स्फोर्डको दोस्रो अर्थ बोक्छ । पौडेल प्रधानमन्त्री कार्यालयका सचिव हुन्, नेपालको दोस्रो सबैभन्दा उच्च तहका कर्मचारीमध्येका एक । बिहीबार लुक्ला ओर्लेर सुरु भएको उनको सगरमाथा अभियानमा सामेल छन्, १४ निजामती (सरकारी) कर्मचारी जसमा संयोगले एउटै पहिलो अर्थदिने ‘शेर्पा’ छैनन् । सगरमाथामा विरलै चासो राख्ने ‘बाहुन’ -जसको पनि, डोरबहादुर बिष्टका अनुसार दुई अर्थ हुन्छन्, एक, जात अर्को प्रवृत्तिहरूले भरिएको छ त्यो टोली । तर नियोजित होइन । सरकारले नेपाल पर्यटन वर्ष, २०११ को मौका पारेर निजामती कर्मचारीलाई सगरमाथा चढ्न पठाउने उद्देश्यले प्रतिस्पर्धात्मक छनोटका लागि खुला आह्वान गरेको थियो । निवेदन दिनेमा शेर्पा थिए/थिएनन् यकिन भएन तर लाङटाङको ५ हजार ५ सय मिटर अग्लो याला पर्वत चढेर तथा अन्य शारीरिक तन्दुरुस्तिका मापदण्ड पूरा गरेर छानिएको टोलीमा गुल्मीका पौडेलसहित ११ बाहुन, तीन नेवार र एक संन्यासी छन् ।

‘त्यो संयोग हो,’ बुधबार कान्तिपुरसँग कुरा गर्दै पौडेलले प्रस्ट पारे, ‘छनोट भएपछि मात्रै मैले टोलीका सदस्यहरूलाई चिनेको ।’ पक्कै, बाहुनहरूलाई सगरमाथा या हिमालमा शेर्पाको रेकर्ड तोड्नु छैन । (सुपर शेर्पा भनी चिनिने लाक्पा तेन्जिङ शेर्पा- आप्पा होइ !- त्यो बाहुन बाहुल्य टोली लुक्ला ओर्लिनु एक दिनअघि त्यता लागेका थिए, २१ औं पटक सगरमाथा जित्ने लक्ष्यसाथ ।)

बाहुन बाहुल्य दोस्रो अर्थदिने ‘शेर्पा’ टोलीको लक्ष्यचाहिँ आफ्नो ‘जाति’ (नेपालका राष्ट्रसेवकहरू) लाई गौरवान्वित तुल्याउनु र उनीहरूमा उत्साह, जाँगर भर्नु रहेको छ । उनीहरूको ‘धुमिलिएको’ छवि ‘उजिल्याउनु’ छ । ‘जोखिम नउठाउने, सुविधाभोगी, चुनौती नखेप्ने र व्यक्तिगत स्वार्थका लागि काम गर्नेका रूपमा निजामती कर्मचारीप्रतिको परम्परागत अवधारणा छ,’ पौडेलले बुधबार काठमाडौंमा भने, ‘हामी त्यो अवधारणा बदल्न चाहन्छौं । हामी जोखिम उठाउन तयार छौं । व्यक्तिगत फाइदा होइन, राष्ट्रको, (निजामती) संगठनको र आफूले काम गर्ने संस्थाका लागि जुनसुकै तहको जोखिम उठाउन तयार छौं तर त्यो जोखिम व्यक्तिगत हुनेछ । हामीले सगरमाथामा सफलता पाए त्यो सम्पूर्ण नेपालीको र निजामती कर्मचारीको हुनेछ ।’

पक्कै, तेन्जिङ या आप्पाको चढाइमा सबै नेपालीले गौरव गर्दै आएका छन् जसरी उनीहरू बलभद्र कुँवरको बहादुरीप्रति गौरव गर्छन् । बहादुरी र सफलताका एकाध घटनाले समाजमा व्यापक प्रभाव पारेका हुन्छन् । सम्भवतः त्यसैले मानिसहरूलाई कसैले नगरेको या खतरापूर्ण काम गर्न उक्साउँछ । त्यसो गर्दा व्यक्तिगतरूपमा पनि उसको ख्याति समाजमा फैलिन्छ । व्यक्तित्व र उसलाई उत्प्रेरणा दिने अनेक तह र आवश्यकता हुन्छन् जसलाई १९४३ मै मनोविज्ञानका अमेरिकी प्राध्यापक अब्राहम मास्लोले पिरामिडमार्फत प्रस्ट पारेका थिए ।

‘आवश्यकताको तह’ भनिने मास्लोको पिरामिडको सबैभन्दा तल ‘मनोवैज्ञानिक’ (श्वासप्रश्वास, खाना, पानी जस्ता आधारभूत) आवश्यकता छन् भने दोस्रो ‘सुरक्षा’ सिँढीमा ज्यान, रोजगारी, स्रोत, नैतिकता, परिवार, स्वास्थ्य र सम्पत्तिको सुरक्षा छन् । ‘प्रेम’ नामको तेस्रो सिँढीमा मित्रता, परिवार छन् भने चौथोमा इज्जत, विश्वास, उपलब्धि, अरूबाट सम्मान । पाँचौंमा आत्म वास्तविकीकरण पर्छ जसमा अथ्यहरूको स्वीकार गर्नेदेखि सिर्जनशीलता, समस्या समाधानजस्ता विषय पर्छन् ।

सरकारी सेवामा नेपाली समाजमा मास्लोले दोस्रो सिँढीमा राखेजस्तो सुरक्षित रोजगारी नै हो । तर त्यो सेवामा जानेबित्तिकै मास्लोले चौथोमा उल्लेख गरेजस्तो ‘इज्जत’ पाइन्छ भन्ने छैन । बरु त्यसको उल्टो, पौडेलले भनेजस्तै, सरकारी कर्मचारीको छवि नकारात्मक छ । त्यो न्यूकीरण गर्दै कर्मचारीलाई इज्जत दिलाउन यो ‘बाहुन बाहुल्य शेर्पा’ टोलीको सगरमाथा आरोहणले योगदान दिने अपेक्षा टोली सदस्यबाहेक समाजका अन्य तप्काको पनि अपेक्षा छ । ‘फाइल ढिला सार्ने (अल्छे) का रूपमा कर्मचारीलाई लिइने गरेको छ,’ टोलीलाई बिदाइ गर्दै काठमाडांैमा बुधबार पर्यटन व्यवसायी योगेन्द्र शाक्यले भने, ‘त्यो छवि बदल्न यो कदम उठाउनु भएको होला । हिमालमा एक दिन के सही निर्णय लिन एक मिनेट ढिला भयो भने ज्यानै जान्छ । त्यसैले तपाईंहरूले सफलता पाए कर्मचारीको छवि सुधार र उनीहरूमा आत्मविश्वास सिर्जना गर्न सहयोग पुग्ने आशा छ ।’
प्रकाशित मिति: २०६७ चैत्र २६ ०९:२७ कान्तिपुर दैनिक

१७ पटक सगरमाथा आप्पा होई !

आङछिरिङ शेर्पा/दिनेश वाग्ले

काठमाडौं, जेष्ठ १० – ‘यी शेर्पा किन सगरमाथा चढ्छन्?’ आप्पा शेर्पाबारे दुइ वर्ष अगाडि न्युयोर्क टाइम्सको समाचार शीर्षकले त्यो प्रश्नलगत्तै उत्तर दिएको थियो- ‘किन कि यो जागिर हो ।’

‘परिवार पाल्न’ र ‘देशको नाम राख्न’ हिमाली चुचुरामा पुग्ने बताउने आप्पाले त्यतिबेला आप्पाले १४ पटक सगरमाथा चढेका थिए र बर्सेनी उनको बढुवा भइरहेको छ । एक साताअघि आर्श्चर्यजनक १७ औंपटक शिखरमा पुगेका शेर्पाले यसपालि जागिरका रूपमा सगरमाथा चढेका थिएनन् ।

‘आफ्नै लागि चढे,’ लुक्लाबाट बुधबार राजधानी ओर्लेपछि स्वागतका खादाले छोपिएका आप्पाले भने- ‘नेपाल र शेर्पाहरूका लागि चढें ।’

चन्द्र-सूर्य फहराएको खुला टोयोटा ट्रकबाट सडकका यात्रुलाई हात हल्लाउँदै विमानस्थलदेखि याक एन्ड यति होटल पुगेका विख्यात शेर्पा अहिले लाउन्जमा बसेर विशेष सगरमाथा अभियानबारे कान्तिपुरसँग कुरा गरिरहेका छन् ।

‘ढुक्कले चढियो,’ मे १६ को सफलताबारे उनले भने- ‘कुनै विदेशीको चिन्ता थिएन ।’ भरिया, गाइड या सरदारका रूपमा हिमाल चढेका शेर्पा पहिलोपटक आरोहण दल सदस्यका रूपमा टुप्पामा पुगेका थिए । उनी र लाक्पा गेलु सामेल ‘सुपर शेर्पा आरोहण दल’ को मुख्य उद्देश्य सगरमाथामा शेर्पाहरूको कथा भन्नु हो । अभियानलाई दुइ जना शेर्पाले क्याननका हाई डिफिनेसन क्यामेराबाट खिचेका थिए । साहसका ती दृश्यलाई आगामी डेढ वर्षमा वृत्तचित्रका रूपमा काठमाडौंमा र्सार्वजनिक गरिनेछ । त्यसै मौकामा अमेरिकाको ‘युनिभर्सिटी अफ युटा’ ले आप्पा र लाक्पाको जीवनी प्रकाशन गर्नेछ । (जीवनी पुस्तकको पचास प्रतिशत रोयल्टी उनीहरूले पाउने छन् । पुस्तक लेखकको टुङ्गो भइसकेको छैन ।)

‘सगरमाथामा नेपालीले अनेकौं इतिहास कायम गरेका छन्,’ सबैभन्दा छिटो सगरमाथा चढ्नेमध्येका एक लाक्पाले भने- ‘तर त्यसको दस्तावेज छैन । वृत्तचित्र छैन । हामीले भोगेको दुःख आएन । विदेशीले बनाएको फिल्ममा आफैंलाई फोकस गर्छन् ।’

फिल्म र किताबमार्फ आफ्नो कथा भन्न लागेका सुपर शर्ेपा आप्पा दर्ुइ सातापछि अमेरिकाको साल्ट लेक सिटी (युटा राज्य) जाने छन्, जहाँ उनलाई पत्नी, छोरा र छोरीले स्वागत गर्नेछन् । त्यहीं छ उनको डेरा, जसका कारण उनका सन्तान अमेरिकी स्कुल जान पाएका छन् भने उनले आफ्नो कथा भन्न ।

भित्र्याउ जेरी माइकालाई जसले आप्पालाई अमेरिका लगेका छन् । ‘ए, हाम्रा आप्पालाई चोर्ने माइका तपाईं हो ?’ आप्पासँगै उभिएका विदेशीसँग हषिर्त मुद्रामा हात मिलाउँदै संवाददाताले त्यसोभन्दा जेरीले तत्कालै शिष्ट प्रतिवाद गरे । ‘प्लिज त्यसो नभनिदिनु होला,’ सुपर शेर्पा आरोहणको आयोजना र आप्पालाई अमेरिकी ओवान भिसा लिन मुख्यरूपमा सघाउने अमेरिकीले भने- ‘आप्पाले नेपाल छाड्नुभएको होइन । उहाँले छोराछोरीलाई राम्रो शिक्षा दिने चाहना गर्नुभयो, जसका लागि अमेरिका उपयुक्त हो । उहाँकै चिनजानलाई उपायोग गरेर मैले सहयोग गरेको हुँ । उहाँले कति ठूला मान्छेलाई सगरमाथामा पुर्‍याउनुभयो, तिनीहरूस“गको सम्बन्धलाई मैले उहाँकै लागि प्रयोग गरिदिएको मात्र हुँ ।

‘अमेरिकाले विज्ञान, कला, शिक्षा र खेलकुदमा असाधारण क्षमता देखाउने विदेशीलाई प्रदान गर्ने उक्त भिसा आप्पालाई दिलाउन सहयोग गर्नेमा अमेरिकी सर्वोच्च अदातलकी प्रथप महिला न्यायाधीश सान्द्रा डे ओ कन्नर पनि थिइन्, जसका छोरा ब्रायनलाई आप्पाले सन् २००३ मा सगरमाथा शिखरमा पुर्‍याएका थिए । अर्का प्रभावशाली सहयोगीमा युटा राज्यका गभर्नर जन हन्ट्सम्यान जुनियर थिए, जसले आप्पाले त्यहाँ आउन चाहेको थाहा पाउनेबित्तिकै डिनरमा बोलाएका थिए ।

‘कागजी प्रक्रिया एकदमै झन्झटिलो थियो,’ माइकाले भने- ‘तर अत्यन्त छिटो भयो । अक्टोबर २००६ मा थालेको, डिसेम्बरमा सकियो । अरूलाई वषौर्ं लाग्न सक्छ, आप्पालाई दुइ महिना । ‘माइका आप्पाका घरबेटी र ब्यापार साझेदार पनि हुन् । युटाको ड्रयापरस्थित माइका निवासमा शेर्पा परिवार बस्छ र हिमालबारे घन्टाको केही हजार डलर लिएर भाषण गर्नु नपरेको बेला आप्पा माइकासँग मिलेर खोलेको पर्वतारोहण सामग्री पसल कर्मा आउटडोरमा काम गर्छन् ।

‘बौद्धमार्गीका लागि दलाई लामाजस्ता हुन्, मेरा लागि आप्पा त्यस्तै हुन्,’ भन्ने माइका आप्पासँग सन् २००३ मा चिनाजानी गरेका थिए । आप्पा, लाक्पा, माइका र अर्का अमेरिकी रोबर्ट खेरले ‘सुपर शेर्पाज’ कम्पनी खोलेका छन् जसले यसपालिको आरोहण आयोजना गरेको हो । आरोहणका लागि एक लाख डलर आप्पाको नाममा चन्दा उठाइएको थियो, जसमध्ये ८५ हजार डलर एउटै डिनरमा जम्मा भएको माइकाले बताए । सोही रकमबाट पाँच हजार डलर पर्ने चारवटा एचडी क्यामेरासमेत किनिएको उनले बताए । २० हजार डलर चन्दा दिने लेन्स बङ्कर आप्पासँगै आधार शिविर र कालापत्थरसम्म पुगेका थिए ।

‘डिसेम्बरमा आप्पालाई भेट्नुअगाडि मलाई नेपाल या शर्ेपाबारे केही थाहा थिएन,’ उनले भने- ‘के वास्ता – भेटेपछि म शेर्पाहरूसँगको प्रेममा परें । जसरी पनि सहयोग गर्ने चाहना आयो । अहिले मेरी छोरी र आप्पाका छोरा तेन्जिङसँगै विश्वविद्यालय जान्छन् ।’ अर्का छोरा पेम्बा अल्टा हाइस्कुल र छोरी दाबा घरनजिकैको विल्लो स्प्रिंग्स इलिमेन्टि्रमा पढ्छन् ।छोराछोरीले शिक्षा लिँदै गर्दा आप्पा र पत्नी याङ्िजन पनि अंग्रेजी सिक्ने प्रयासमा छन् । जोडीले युटा पुग्नेबित्तिकै युनिभर्सिटी अफ युटामा भाषा कक्षा लिएको थियो ।

‘हा, हा हा, मेरो बूढो दिमाग के सिकौंला र,’ आप्पाले भने- ‘छोराछोरीले चाहिँ केही गर्लान् कि’ अमेरिका फर्केपछि आप्पा ‘र्सार्वजनिक स्थानमा प्रेरणादायी भाषण गर्ने कला’ सिक्ने कक्षामा भर्ना हुने माइकाले बताए । ‘अब उहाँले गर्ने भनेको घन्टाका दरले डलर लिएर भाषण गर्ने हो,’ उनले भने- ‘एकपटक सगरमाथा चढ्ने विदेशीले जिन्दगीभर त्यसैको कुरा गरेर आफूलाई पाल्छ । यहाँ हामी १७ पटक चढ्ने शेर्पाको कुरा गरिरहेका छौं । घन्टाको ६ हजारसम्म तिर्छन् । स्कुलहरूले केही सय डलर तिर्छन् र आप्पाको भाषण आफ्ना बच्चालाई सुनाउन तयार हुने स्कुल अमेरिकामा कति छन् कति ।’

माइकाका कुरा सुन्दा लाग्छ, न्युयोर्क टाइम्सले आप्पाबारे अर्को समाचार लेख्यो भने शर्ीष्ाक यस्तो हुनेछ- ‘यी शेर्पा किन भाषण गर्छन्? किन कि यो जागिर हो ।’

प्रकाशित मिति: २०६४ जेष्ठ ९ कान्तिपुर