पुस्तक मेला क्या माहोल

राजधानीको भृकुटीमण्डपमा जारी पुस्तक मेलाबाट किताबका पन्ना पल्टाउने अवसर मात्र भएन मानिसका अनुहार पढ्ने मौका पनि भयो

दिनेश वाग्ले
वाग्ले स्ट्रिट जर्नल
[पुस्तक मेला डायरी । यो डायरीको अर्को भाग यहाँ छ । यो लेख आजको कान्तिपुर कोसेलीमा प्रकाशित भएको हो ।]

kathmandu book fair
पुस्तक मेलामा पुगेका तन्नेरीहरु वायाँबाट निशराज बस्नेत, लिलाबहादुर बस्नेत र भगत राजगैया । उनीहरुको झोलामा शंकर लामिछानेका किताब र ‘मार्क्सवादको रुपरेखा’ थिए । सबै तस्बिर दिनेश वाग्ले

त्यो क्षण म चकलेट आइसक्रिम खाँदै एउटा पिल्लरसँगै उभिएर भीड नियालिरहेको थिएँ । भृकुटीमण्डपको ठूलो प्रदर्शनी हलको पुस्तक-स्टलमा मानिसहरू चलायमान थिए । ‘शैक्षिक’ स्टलबाट ह्वारह्वार्ती निस्केका तन्नेरी, पौढ र बच्चाहरू झन्डै-झन्डै ठेलामठेल गर्दै ‘किताब’ स्टलतिर बढिरहेका थिए । साथीको फोन आयो (जसबारे पेज दुइमा पढ्नुहोला) ।

भीड के, खासमा म मानिसहरू नियालिरहको थिएँ । किताब एउटा बहाना मात्र हो, म यहाँ आज मान्छे हेर्न आएको हुँ । यी मान्छेलाई हटाइदिनुस, यहाँका पुस्तक स्टलमा तिनका पसलेमात्र राखिदिनुस् । के उस्तै मजा पाइन्छ ?

‘खाली र प्याक्ड स्टल घुम्नुमा फरक छ,’ आरआर क्याम्पसमा बीए सहपाठी राजन केसीसँग डुलिरहेका २१ वर्षो दीपक आचार्यले भने- ‘कसले कुन बुकमा कस्तो दृष्टिकोण लगाइरहेको छ, कुन बुक बढी बिकेको छ, थाहा पाउनुपर्छ ।’

kathmandu book fair

मेला र साधारण पसलबाट किन्नुको फरक त्यही हो । माहोल । अर्कोचाहिँ शारीरिक भाषा र अनुहार अभिव्यक्तिको कुरा । म एउटा कुनै स्टलमा ओर्हान पामुकको ‘माई नेम इज रेड’ हेरिरहेको थिएँ । कसोकसो ध्यान छेवैकी युवतीमा पुग्यो । उनले र्याकबाट एउटा किताब निकालिन्- फ्रेन्च उमन डन्ट गेट फ्याट । एकैछिन सरर पान्ना पल्टाइन्, मूल्य जाँचिन् र त्यसलाई त्यही फिर्ता राखिन् । त्यसपछि उनले ननिकालीकनै ‘द लास्ट मुगल’ छोइन, यसो पल्टाउन खोजिन् र अलि पर्तिर सरिन् । त्यहाँ उनले कर्ण शाक्यको ‘सोच’ टिपिन्, पल्टाइन्, राखिन् र गोविन्दराज भट्टर्राईको ‘सुकरातका पाइला’ लाई त्यसै गरिन् । त्यसपछि उनले त्यो स्टल छाडिन्, अर्कोमा छिरिन् जहाँ उनले एउटी साथी भेटिन् । हाई भनिन् र दुवै अर्कोतिर छिरे । मैले उनीसँग कुरा गर्नु आवश्यक ठानिनँ, किनकि म त्यहाँ मानिसहरूको बडी ल्याङ्वेज अध्ययन गरिरहेको थिएँ । उनको कालो टिर्सटको ढाडमा छाताको चित्र थियो जोसँगै लेखिएको थियो- ‘इट्स रेनिङ् आउट, रिमाइन्ड्स मी अफ यू । आई मिस यू सो मच ।’ (बाहिर पानी परिरहेको छ, मलाई त्रि्रो सम्झना गराउँछ । तिम्रो निकै याद आयो ।)

पक्कै, कसैले त्यसरी मलाई नियालेको भए म पनि फरक देखिने थिइनँ । प्रदर्शनीमा मैले पनि थुप्रै किताब निकाल्दै, पल्टाउँदै, छाम्दै, महसुस गर्दै फिर्ता राखेको थिएँ । सुरुका तीन दिनमा डोरबहादुरको एउटा, बीपी कोइरालाका पाँचवटा, शंकर लामिछानेका दुइटा, कृष्ण धराबासीको एउटा किन्नुबाहेक मैले धेरै किताब हेरेँमात्र । (प्रदर्शनीको पाँचौं दिन लेख प्रेसमा गएको हो ।) मानिसहरूका गतिविधि नियाल्दै पुस्तकसँगको त्यस्तो सामीप्यता राख्न पाइनु मेलाको मज्जा हो ।

तर हो के ? काठमाडौं मोडल कलेजकी ‘मोडल’ विद्यार्थी २१ वर्षो चन्दा पौडेल आफ्नी साथीसँग प्रदर्शनीको ‘शैक्षिक’ भागबाट ‘पुस्तक’ तिर निस्केकी थिइन् । ‘मानिसहरूका डिफ्रेन्ट फेस (फरक अनुहार) हेर्दा आँखा दुखिसक्यो,’ युवतीले भनिन्- ‘गर्लफ्रेन्ड-ब्वाइफ्रेन्डसँग आएकाहरू थुप्रै देखें ।’ धेरै मान्छेले प्रदर्शनीमा किताब र्सर्रर हेर्ने गरेको उल्लेख गर्दै क्याम्पस युनिर्फममा रहेकी युवतीले भनिन्- ‘कभर हेरेर के नलेज (ज्ञान) पाइन्छ र ?’ पल्पसा क्याफे पढ्ने विचार उनले गरेकी थिइन् । ‘नेपाली स्टुडेन्ट एडिसन किनौं भनेको,’ उनले भनिन्- ‘खै, राम्रो छ रे ।’ तन्नेरीहरूमाझ ‘क्याफे’ ले पोट्टरम्यानिया ल्याएजस्तो मेलामा महसुस गर्न सकिन्थ्यो ।

kathmandu book fair
सोसोलोजीका विद्यार्थी लोकेन्द्र भाम पेन्गुइनको स्टलमा किताब खोतल्दै ।

काठमाडौंमा त्यति गतिला पुस्तक पसलै कहाँ छन् जहाँ खोजेका सबै शिर्षक पाइयोस् । दैनिक उपभोग्य वस्तुका लागि सहरमा थुप्रै स्टोर खुलेका छन् जसले ‘एउटै छानामुनि सबै कुरा’ को प्रस्ताव गर्छन् । तर एउटै छानामुनि सबै किताब ? मेला एउटा त्यस्तो अवसर हो जहाँ शंकर लामिछानेको ‘विम्ब प्रतिविम्ब’ (मैले किनेको एउटा किताब) देखि ज्योफ्री स्याक्सको ‘द इन्ड अफ पोभर्टी’ सम्म पाइन्छन् । तर यो मेला जो शनिबार (आज) सकिन्छ त्यति व्यापक पनि छैन जहाँ खोजेजति सबै पाइयोस् । काठमाडौंकै कतिपय पसलले यसमा सहभागिता जनाएका छैनन् जसले मेलालाई हुनसक्ने जतिको व्यापक तुल्याएको छैन । किताब भनेपछि सबैखाले पाइए पो मेलाको खास मज्जा । नभए लोकेन्द्र भामझैं पेन्गुइनको स्टलअगाडि उभिएर एकनासले भीड नियाल्यो, बस् ।

कृष्णमूर्तिका ‘पाँच पिस’ किताब किनेर झोलामा हालेका २६ वर्षे भाम सोसोलोजीमा एमए सिध्याएपछि अर्को विषय पढ्ने सुरमा छन् । नयाँ लेखकको किताब के आए, थाहा पाउन मेलामा बर्सेनी आउने तन्नेरी ‘बाहिरभन्दा अलिकति सस्तो’ पाइनु मेलाको आकर्षा ठान्छन् । ‘तर पाठ्यक्रमको किताब नपाइँदो रहेछ,’ उनले भने । (अरू केही भ्रमणकर्ताले मेलामा ‘छुट कम मिलेको, त्योभन्दा बढी बाहिर पसलमै पाइने’ गुनासो गरे ।)

kathmandu book fair
आरआरका राजन केसी र दीपक आचार्य (दायाँ)

छुटको एउटा कुरा तर माहोलमा कसैको गुनासो थिएन । स्कुलले लगेका विद्यार्थीहरू, कलेज छुट्टपिछि पुगेका तन्नेरीहरू, फुर्सदिला युगल जोडीहरूको उपस्थितिले त्यहाँ उत्सवको वातावरण थियो । पुस्तकहरू कति बिके, मेलाको अन्त्यसम्ममा एउटा चित्र आउला तर निःसन्देह आइसक्रिम बेस्ट सेलर थियो । त्यसका तीनजना क्रेता निशराज बस्नेत, लीलाबहादुर बस्नेत र भगत राजगैया एक-एक कोन आइसक्रिम खाँदै स्टल डुलिरहेका थिए ।

‘ला, दाइले खाएको पनि खिचिदिनुभयो,’ लीलाले मेरो क्यामेराकार्यप्रति संकेत गर्दै भने । संयोगले उनीहरू खान्कीबारेका किताबयुक्त र्याकअगाडि उभिन पुगेका थिए र निशराजले त्यहीको एउटा किताब पल्टाइरहेका थिए । लीला र निशराज बंगलादेशमा मेडिसिन पढ्दै छन् र उनीहरू मेलाको मौकामा ‘किताब किनौं भनेर’ आएका हुन् । लीलाले झोलाबाट शंकर लामिछानेको स्मृतिबारेको किताब, लामिछानेकै ‘गौथलीको गुड’ र ‘मार्क्सवादको रूपरेखा’ (जसलाई उनले कम्युनिस्ट घोषणापत्र भनी चिनाए) निकाले । सञ्जीव उप्रेतीको ‘घनचक्कर’ किन्न बाँकी रहेको उनले बताए ।

‘ओझेलमा परेर फेरि प्रकाशमा आएका लेखक हुन्,’ लीलाले लामिछानेबारे भने- ‘एउटा हिस्ट्री पनि हो ।’ निशराजले थपे- ‘प्रगतिशील लेखकका रूपमा उनको नाम आउँछ । ‘घनचक्कर’ चाहिँ नयाँ भयो, चर्चित छ ।’

अनि ‘मार्क्सवादको रूपरेखा’ चाहिँ ?

‘कम्युनिस्ट हुन पहिला घोषणापत्र पढ्नुपर्यो भनेर,’ लीलाले भने- ‘देशै त्यतै ढल्केपछि त्यसमा केही राम्रो होलाजस्तो लाग्यो । घोषणापत्र नपढी यहाँ धेरै कम्युनिस्ट भएका छन् । तिनका कुरा धेरै सुनियो । अब मार्क्स जननी हुन्, उनकै कुरा पढ्नुपर्यो ।’

भीडमा सबैलाई चासो हुन्छ, कसले के पढिरहेको छ या कुन किताब पढ्ने योजना बनाएको छ । (त्यसैले होला हाम्रो ‘पुस्तक वार्ता’ स्तम्भ पाठकप्रिय भएको !) स्टलमा पुस्तक छान्दै गर्दा आँखाचाहिँ छेवैको मान्छेको छनोटमा परिहाल्ने । त्यो मेरोमात्र कुरा होइन, भामको मात्र पनि होइन, निशराजमात्र पनि होइन । ‘कतिका हात कुन पुस्तकतिर लम्केका छन् त्यो हेर्नुपर्छ,’ निशराजले भने । शीर्षक आकषिर्त लागे उभिएरै त्यो किताबको पश्चकभर र भूमिका पढ्ने उनले बताए । ‘एकदिनलाई रमाइलो,’ उनले भने- ‘राम्रो, महँगो किताब किन्न सकिन्न । खेद लाग्छ ।’

त्यो खेदमा मेरो पनि सहमति । माहोलमै फर्किउँ ।

एउटा स्कुले फुच्चेले सहपाठी अर्कोलाई स्टलभित्र हुत्याइदियो र आफू त्यो सफलतामा मुस्काउन थाल्यो । म पैरवीको स्टलमा किताब ओल्टाइपल्र्टाई गरिरहेको बेला अर्को स्कुले ‘आमाआआ’ भन्दै भुइँमा चिप्लिएर आयो र मेरो कुहिनोमुनिबाट म्याक्सिम गोर्कीको त्यो प्रख्यात किताब तान्यो । ‘यी आमा,’ उसले भन्यो । उसको साथीले ‘ल, ल, राख्दे, राख्दे’ भन्यो ।

‘चुनावपछि नेपालमा आएको अप्टिमिजम (आशावाद) झल्केको छ भीडमा,’ ओरिएन्ट लङ्म्यानका चक्रवर्तीले भने- ‘देयर इज इनर्जी इन द एयर (माहोलमा शक्ति छ ।) (स्टलवालाले) बोर लागेर झिंगा मारेर बस्नुपर्ने अवस्था छैन ।’ उनले अफिस दिनहरूमा समेत मानिसहरूको मेलामा उल्लेख्य उपस्थिति हुनु पुस्तक कारोबारका लागि उत्साहबर्द्धक भएको टिप्पणी गरे ।

नकिनुन् केही छैन, तर मेलामा पन्ना पल्टाउँदैमात्र पनि कम्तीमा किताबसँग मानिसहरूको परिचय त भयो । त्यस अर्थमा यस्ता मेलाको सफलता मानिनेछ । सामान्य अवस्थामा पसलको र्याकमा लुक्ने या नदेखिने किताब मेलामा देखिन्छन् । दर्शक आफैंले खोतल्दै तिनलाई हेर्छन् । त्यो खोतलाइले उनीहरूको निर्णय बदलिन सक्छ जो नराम्रो कम राम्रै बढी हुन्छ । ‘हेर्दाहेर्दै आफूले खोजेको भन्दा अर्कोमा आकर्षा बढ्छ,’ भामले भने- ‘कन्टेन्ट हेर्यो, राम्रो लाग्न थाल्छ । पाउलो कोहिलोको किताब हेर्दै थिएँ, गोर्कीको ‘मदर’ किनेँ ।’

Advertisements

Please post your thoughts. (कृपया तपाईंलाई लागेको लेख्नुस् ।)

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s