भारतको ‘नक्सली’ युद्ध

नेपालमें तो बहुत सारे माओवादी हैं’, कतिपय भारतीयहरूले मसँग त्यस्तो भन्ने गर्छन्, मानौं भारतमा ‘माओवादी’ छँदैछैनन् । त्यसो भन्नेमा मुख्यतः दिल्ली या मुम्बईका सहरी वासिन्दा हुन्छन्, जो आफ्नै देशका गाउँहरूबारे अनभिज्ञ हुन्छन् । केही साताअघि ‘भारतीय विस्तारवाद’ विरुद्ध आन्दोलन छेडेका कारणले नेपाली माओवादीहरू समाचारमा आएको बेला मलाई पोहोर गाडी चलाउन सिकाउने गुरुले सोधे- ‘यार तिम्रो नेपालमा कति धेरै ‘माओवादी’ राखेको ? बारम्बार उपद्रो मच्चाइराख्छन् ।’ यी गुरुचाहिँ उत्तर प्रदेशकै एउटा गाउँका हुन्, जो बितेका ८ वर्षदेखि दिल्लीमा गाडी चलाउन सिकाइरहेका छन् । उत्तर-प्रदेशमा पनि माओवादीहरूको खास उपस्थिति छैन ।

जनसंख्या र क्ष त्रफलको हिसाबले भारत कति धेरै ठूलो र व्यापक छ भने बितेका ४३ वर्षदेखि जारी हिंसात्मक आन्दोलनबारे अझै पनि करोडौं मानिसलाई थाहा छैन र आधाभन्दा बढी भूभागमा त्यसको उपस्थिति नै छैन । पश्चिम बंगाल या उडिसाका गाउँहरूमा दर्जनौं मानिस मर्दा या ती राज्यका ठूलै सहर या बस्तीहरूमा हडताल हुँदा पनि भारतीय सत्तासञ्चालनमा मुख्य प्रभाव राख्ने मुम्बई र दिल्लीमा फिटिक्कै असर पर्दैन । त्यसैले कतिपय भारतीयलाई राम्रोसँग ‘माओवादी’ भन्न पनि आउँदैन र आउनेले त्यसलाई ‘नक्सली’ भनी राम्रोसँग चिन्छन् ।

यथार्थ हो, अहिलेको दिनमा नेपालबाहिर राम्रो या नराम्रो कारणले सबैभन्दा बढी चिनिने नेपाली नेता प्रचण्ड हुन् । त्यसैले आफ्नै देशको माओवादीबारे थाहा नपाउने भारतीयहरूले पनि नेपालको प्रसङ्ग आउनासाथ ‘माओवादी’ र ‘ओ, क्या नाम हैं उसका ? प्रचण्ड ? क्या कर रहा हैं ओ आजकल ?’ भनिहाल्छन् । त्यस्तो अवस्थामा मैले ती भारतीयहरूलाई ‘अरे भैया, नेपाली माओवादीको के कुरा गर्छौ, जबकि नेपालमा भन्दा कैयौं गुणा बढी र शक्तिशाली माओवादीहरू भारतमा छन् । नेपालको भन्दा कैयौं गुणा बढी भारतीय भूभाग र बस्तीमा माओवादी प्रभाव छ ।’ त्यसो भन्दा उनीहरू मैले नौलो कुरा गरेको जस्तो ठान्दै ‘ह्या, होइन’ पो भन्छन् ।

तर अब स्थिति बदलिन थालेजस्तो देखिन्छ । मैले भारतीय अखबारहरू पढ्न थालेको १२ वर्ष भयो र तिनमा पहिलोपटक बुधबार माओवादी हिंसाबारेको समाचारले सबैभन्दा धेरै, व्यापक र प्रमुख स्थान पाएको देखेँ । दिल्लीबाट निस्कने लगभग सबैजसो अङ्ग्रेजी अखाबारहरूले छत्तीसगढ राज्यको दान्तेबाँडा जिल्लामा मंगलबारको नक्सली आक्रमणलाई लगभग ब्यानर शीर्षकमा पस्किए । त्यो महत्त्वपूर्ण छ, किनकि दिल्लीका अंग्रेजी अखबारहरूले भारतीय शासन सञ्चालनमा र ढनाड्यहरूमाझ सबैभन्दा बढी प्रभाव पार्छन् । अनि मेरा चालक गुरुजस्ता अङ्ग्रेजी नजान्ने, सामाजका तल्लो तहका र अधिकांश भारतीयहरूले पढ्ने (ठानिने) हिन्दी अखबारहरूले पनि दान्तेबाँडा घटनालाई सबैभन्दा महत्त्वका साथ प्रस्तुत गरे । ‘दैनिक जागरण’ पत्रिकाको शीर्षक- ‘गि्रन हन्टका ‘लाल’ जवाब’ ।

अंग्रेजी दैनिक ‘हिन्दुस्तान टाइम्स’ले ठूलो आकारमा ‘आमहत्या’ लेख्दै थप्यो- ‘देश आक्रमणमा ।’ ‘टाइम्स अफ इन्डिया’ले घोषणा गर्‍यो- ‘यो (भारतमाथिको) युद्ध हो ।’ यस्तै समाचार शीर्षकहरू यी पत्रिकाले २७ नोभेम्बर २००८ मा लेखेका थिए । अघिल्लो दिन मुम्बईमा आतङ्कवादी हमला भएको थियो । राज्यबाट ‘आतङ्कवादी’ घोषित भए पनि ‘हिंसात्मक राजनीतिक विद्रोह’ र ‘आतङ्कवाद’बीच निश्चित रूपमा केही आधारभूत फरक हुन्छन् । तर नक्सलीहरूको दमन गर्न विपक्षी र मूलधारको सामाजिक संरचनाको चर्को दबाबमा परेको भारतीय राज्यले अहिले ती दुवैलाई एउटै ब्राकेटमा हालेर कारबाही अघि बढाउन थालेको देखिन्छ । वार्ता गर्नुपर्छ या गाउँले/आदिवासीका समस्या समाधान गर्नुपर्छ भनी तर्क गर्नेहरूलाई युद्धको पक्षमा रहेकाहरूले ‘तिमी नक्सली’ भनी आरोप लगाउँदै छलफल बन्द गर्न खोजिरहेका छन् । माओवादी हिंसा प्रत्यक्ष देखेका, भोगेका र अहिले शान्ति प्रक्रियामा केही हदसम्म आनन्दको सास फेरिरहेका हामी नेपालीहरूले भारतमा पनि समस्या वार्ताबाटै समाधान भएको देख्न चाहनु अस्वाभाविक होइन । तर एक हिसाबले हेर्दा भारतीय राज्यले हालैका वर्षमा जुनखालको माओवादी आक्रमण सहिरहेको छ, त्यसप्रति ‘ठिक्क पर्‍यो’ भन्न मन

लाग्छ । नेपालमा हिंसा बढाउन कुनै जमानामा भारतले भूमिका खेलेकै हो । एकातिर सत्तालाई माओवादी दबाउन हतियार दिने, अर्कोतिर देशमा आतङ्कवादी घोषित विद्रोहीलाई आफ्नो भूमिमा सेल्टर दिने । नेपाललाई प्रयोगशाला बनाउने भारतलाई अहिले, एक हिसाबले त्यही प्रयोगशालाबाट निस्केको विष लाग्दैछ ।

अस्ति एकजना विश्लेषक टीभीमा भन्दै थिए, भारत यस्तो देश हो, जहाँ मगन्तेहरूको संख्या करोडमा छ र आफ्नी पत्नीको जन्मदिनमा जेट प्लेन उपहार दिने ढनाड्य पनि छन् । नेपालमा भन्दा अलि फरक बीएमडब्लु गाडी चढ्ने र दुई छाक खान संघर्ष गर्नेहरू बीचको असमानतामा भारतीय माओवादी आन्दोलन अडिएको छ । अबैंको कारोबार गर्ने खनिज पदार्थ उत्खनन कम्पनीहरू भारतका ती भागमा जान चाहन्छन्, जहाँ प्राकृतिक स्रोत टन्न छ, तर मानिसहरू गरिब छन् । आर्थिक वृद्धि निरन्तर हासिल गरिरहन चाहने भारतीय राज्यले ती कम्पनीहरूलाई ती ठाउँमा जान अनुमति दिनैपर्छ र दिइरहेको छ । सरकारबाट अनुमति पाएका ती कम्पनीहरू स्थानीय जनतालाई ती स्राेतको साझेदार बनाउन किन चाहन्थे ? अनि आफ्नो जंगल, आफ्नो पहाड र आफ्नो गाउँको स्रोत विदेशी या स्वदेशी बहुराष्ट्रिय कम्पनीले आफूसँग बाँड्दै नबाँडी लगेको स्थानीय जनता कसरी सहन सक्छन् ? त्यस्तो अवस्थामा जो उनीहरूलाई सहयोग गर्न आउँछ, त्यसैको समर्थन गर्छन् जनताले । भारतीय माओवादी आन्दोलनका सन्दर्भमा पनि त्यही भएको छ । माओवादी सिद्धान्त पत्याएरभन्दा पनि आफ्नो ठाउँको स्रोत लैजानबाट राक्न सहयोग गर्ने भएकाले नक्सलीहरूलाई जनताले साथ दिएका छन् । त्यसैले भारतले सबैभन्दा बढी आर्थिक प्रगति गरेकै (गत) दसकमा माओवादी प्रभाव पनि उल्लेख्य बढेको छ ।

अब भारतमा आन्तरिक लडाइँको व्यापक तयारी भइरहेजस्तो देखिन्छ । मंगलबारको ७६ प्रहरी मारिएको घटनापछि त्यो तयारीले थप तीव्रता पाइसकेको छ । सेना प्रयोग अवश्यै होला जस्तो छ । आखिर आणविक शक्तिसम्पन्न राज्यसत्ता जंगली गुरिल्लाहरूबाट झुक्ने कुरा पनि भएन । निर्दोष गाउँलेहरूको ज्यान अब झन् ठूलो संख्यामा जाने निश्चित छ । तर १ अर्ब १४ करोड जनसंख्या भएको मुलुकमा दुर्गम स्थानमा रहेका, धेरैजसो नपढेका केही लाख (या करोडै सही) ‘गरिब आदिवासी’हरूको ज्यानको के महत्त्व ?

यो लेख  पहिलोपटक आजको कान्तिपुर दैनिकमा प्रकाशित भएको हो ।

2 thoughts on “भारतको ‘नक्सली’ युद्ध

  1. There was something that I wanted to write to you about a month back but could not.
    Before this “Dantewada” incident, maoists in Bengal had attacked EFR (Eastern Frontier Rifles) camp in Silda. It was reported that 17 personnel were killed. Among those 17, 13 were from Hills in Bengal. In simple terms, they were Gorkhalis, mostly from Darjeeling district. No ! the news doesnt end here.

    After two days Bengal Police said that the maoist in Bengal are getting technical help and training from Nepali Maoists and that some of them were involved in the attacks. Irony, isnt it?
    No, neither the central govt. nor the states’ would consider “Talks”. After watching different “Analysis” shows on Indian News Channels, and different writings (including the one by Vir Sanghvi on todays HT) it could easily be concluded that “Indians” want to fight them.

    So, next step. In most of the sensitive regions in India (NorthEast and J&K) its GR, Assam Rifles and ofcourse better trained battalions of CRPF are deployed. And guess what Gorkhalis make up most of them. This is what the state government will ask for from the central. The battle is endless and again a so called “revolution” would result in killings of “Nepali” from hills of both sides.

    Like

Please post your thoughts. (कृपया तपाईंलाई लागेको लेख्नुस् ।)

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s