सडक र साहिद

दिनेश वाग्ले
वाग्ले स्ट्रिट जर्नल
यो लेख आजको कान्तिपुर कोसेलीमा प्रकाशित भएको हो ।

shahid malik

‘विकासे काममा लाग्नुअघि म सडक जति झ्याउलाग्दो अरू केही हुँदैन भन्ठान्थें,’ उनले भने- ‘अहिले मलाई लागेको छ सडक जादुमयी कुरा हुन्, जसले ग्रामीण भेगका बासिन्दालाई जीवन दिन्छन् ।’

‘आस्लामअलिकुम’ मलिक साहब !

साहिद मलिक । बेलायतका प्रथम मुस्लिम मन्त्री जो आफ्नो मन्त्रालय ‘अर्न्तराष्ट्रिय विकास विभाग’ (डिफिड) को एसिया शाखा हेर्छन् । राजनीतिक स्थायित्वप्रति लक्षित आयोजनादेखि सडक निर्माणसम्ममा सहयोग गर्दै आएको डिफिडको नेपालमा उल्लेख्य उपस्थिति छ । त्यसैले गत साता नेपाल आएका मलिकले काठमाडौंका ‘शक्तिशाली’ देखि काभ्रेका ‘निमुखा’ र ‘अशिक्षित’ महिलाहरूलाई भेटेर हास्यचेतले भरिएका अन्तरक्रिया गरे, जसबारे अलिपछि उल्लेख हुनेछ ।
shahid malik

बेलायती उपन्यासकार तथा राजनीतिज्ञ जेफ्री आर्चर अघिल्लो महिना भारतमा थिए- आफ्नो पछिल्लो उपन्यास ‘अ प्रिजनर अफ बर्थ’ को प्रवर्द्धन गर्न । त्यो मौकामा एनडीटीभीका लागि द इन्डियन एक्स्प्रेसका सम्पादक शेखर गुप्तासँग कुरा गर्दै उनले भनेका थिए- ‘बेलायतमा अहिले भारतीयहरूले जे गरिरहेका छन्, त्यो ३०-४० वर्षअगाडि यहुदीहरूले गरेका थिए । भारतीयहरूले अहिले स्थानीय परिषद्हरूको नेतृत्व लिइरहेका छन् । इंग्ल्यान्डमा भारतीय प्रधानमन्त्री भएको देख्न तपाईं बाँच्नुहुनेछ ।’

shahid malik

जब आर्चर ‘भारतीय’ भन्छन्- व्यापक अर्थमा उनी कुनै जमानामा बेलायती सामाज्यअर्न्तर्गत रहेका अहिलेका दक्षिण एसियाली मुलका बेलायती नागरिकलाई संकेत गरिरहेका हुन्छन् । जस्तै- साहिद मलिक । उनी गोरा बेलायती होइनन् । उनको उत्पत्ति थलो पाकिस्तान हो । मलिकले मन्त्रालय सम्हाल्नुअघि उनका बाबु-आमाले बेलायतमा मेयरको जिम्मेवारी सम्हालिसकेका छन् । उत्तर-औपनिवेशिक कालमा ‘पूर्व उपनिवेशक’ मुलुकमा ‘पूर्व उपनिवेश’ हरूको उदय प्रमाणित गर्नुबाहेक मलिकको सफलताले बेलायती समाजका अल्पमतको उठानको पनि संकेत गर्छ ।

shahid malik

समकालीन विश्वमा मुस्लिम भन्नेबित्तिकै बाझिने धारणा आउँछन् । धेरैजसो आतंककारी आक्रमणमा इस्लाम धर्म मान्नेहरूको सहभागिताले गर्दा त्यस्तो भएको हो । भन्नै पर्दैन त्यहाँ पनि उदार र कट्टरपन्थी छन् र पछिल्लाको हठको सिकार यदायदा अघिल्लाले हुनुपर्छ । ४० वर्षो मलिक उदाहरण हुन् । उनी लेवर पार्टीका तर्फबाट सांसद चुनिएको दुइ महिना नबित्दै ७ जुलाई २००५ मा लन्डनमा आतंककारी विस्फोट भए, जसको मुख्य जिम्मेवार मोहम्मद सिद्धिकी खान मलिककै निर्वाचन क्षेत्रका थिए । २००१ मा मलिकको गृहनगर बर्न्र्लीमा दंगा भड्किँदा उनका बाबु उपमेयर थिए र दंगा गर्ने बेलायती पाकिस्तानी युवाहरूलाई शान्त पार्ने प्रयास गर्दा प्रहरी कुटाइ खाएका मलिक रक्ताम्य भएको तस्बिर र भिडियो बेलायती अखबार र टीभीहरूमा आए । पछि ल्यान्क्सायर प्रहरीले मलिकसँग माफी माग्यो र प्रमुखले दंगामा उनको ‘शान्ति स्थापक’ भूमिकाको प्रशंसा गरे ।

shahid malik and sadak

२८ अक्टोबर २००७ मा मलिक लन्डन फर्किंदा वासिङ्टनको डुल्लेस एअरपोर्टमा अमेरिकी अधिकारीहरूबाट खानतलासीमा परेका थिए । त्यसको एक वर्षघि सांसद मात्रै हुँदा न्युयोर्कको जोन एफ केनेडी एअरपोर्टमा त्यस्तै व्यवहार गरिएको उनले बताएका छन् । ती दुवै भ्रमण मलिकले अमेरिकी सरकारकै निम्तोमा गरेका थिए- आतंकवाद नियन्त्रणसम्बन्धी कार्यक्रममै भाग लिन । पछिल्लो घटनापछि लन्डनस्थित अमेरिकी राजदूत तथा वरिष्ठ अमेरिकी अधिकारीहरूबाट माफी मागिएपछि उनले ‘कुनै खराब उद्देश्य नरहेको’ जानकारी पाएको बताउँदै फेरि अमेरिका यात्रा गर्न इच्छुक रहेको बताए ।

shahid malik and sadak

नभन्दै उनले फेब्रुअरी २००८ मा अमेरिकामै हनिमुन मनाए ।

shahid malik and sadak

‘गत सेप्टेम्बरमा मैले नेपाल छाड्दा यो अधिराज्य थियो र म पनि सिंगल थिएँ,’ काभ्रेको ग्रामीण सडक नियालेपछि धुलिखेलमा नेपाली अधिकारीहरू र केही दाता सहभागी अन्तरक्रियामा मलिकले भने- ‘यसपालि म गणतान्त्रिक नेपालमा आएको छु र विवाहित छु ।’ दुवै भ्रमणबीच समानता पनि रहे, जसबारे उनले व्यंग्य गरेहाले । ‘अघिल्लोपटक आउँदा माओवादी सत्ताबाट बाहिरिए, यसपालि पनि आएकै दिन बाहिरिए,’ उनले भने । अघिल्लो साँझ सबै माओवादी मन्त्रीहरूले राजीनामा दिएकाले पूर्वघोषणा विपरीत स्थानीय विकासमन्त्री देव गुरुङ त्यहाँ उपस्थित थिएनन् । सरकार बन्न ढिलाइ भएकामा पनि उनले हल्का व्यंग्य मारे । ‘यही कोठामा भएजतिकाबाट पनि सरकार बनाउन सकिन्छ,’ उनले भने- ‘जसले हलमा हाँसो ल्यायो ।’

shahid malik and sadak

तामाघाट-ठूलोपर्सेल कृषि सडकको निरीक्षण गर्न सर्स्युखर्कको बोहोरेदोभान पुगेका मलिकले गाउँलेहरूलाई सोधे- ‘यदि यही बाटो फेरि बनाउनुपरे के-के कुरा फरक ढंगमा गर्नुहुन्थ्यो ?’ त्यसको प्रस्ट उत्तर उनले पाएनन्, सडक पिच हुनुपर्ने माग आयो ।

shahid malik and sadak

‘महिलाका रूपमा तपाईंहरूका लागि यो सडकको सबैभन्दा बढी महत्त्व के ?’ उनले जान्न चाहे । ‘डेलिभरी हुन नसकेका’ महिलालाई हस्पिटल लान सजिलो भएको जानकारी उनले पाए । एउटीले सबैभन्दा सक्रिय रूपमा र तार्किक जवाफ दिएपछि मलिकले दोभासेलाई भने- ‘उहाँलाई ‘तपाईं बुद्धिमान् महिला हुनुहुन्छ’ भनिदिनुस् ।’

shahid malik and sadak

‘बुद्धि त छ नै सर,’ ४२ वर्षो विमला तामाङले मज्जाले हाँस्दै भनिन्- ‘तर पढाइ छैन ।’

महिलाहरूसँग दोभासेमार्फ सञ्चार पूर्ण हुन नसकेको महसुस गरेका मलिकले एक क्षणमा सबैलाई चकित तुल्याउँदै जुरुक्क उठेर भने- ‘आप हिन्दी समझ सक्ते हो ?’

‘नाइँ,’ महिलाहरूबाट जवाफ आयो ।

‘नहीँ ?’ उनले भने- ‘कैसे हो आपलोग ? पञ्जावी ?’

झन् पन्जावी के खाएर बुझ्नु ? त्यसपछि उनी अंग्रेजीमै बोल्न थाले । काठमाडौंमा आधारित कूटनीतिज्ञहरूको मुख्य समस्यै भाषाको हो, जसले गर्दा उनीहरू गाउँलेका कुरा सुन्न सक्दैनन् र सहरी इलिटकै आँखाबाट नेपाललाई हेछन् । पन्जावी त त्यस्तै हो नेपालमा धेरैले हिन्दीचाहिँ बुझ्छन् । मलिकले अर्को नेपाल यात्रामा अंग्रेजी नजान्ने नेपालीसँग प्रत्यक्ष हिन्दी कुरा गरेर आफ्नो मन्त्रालयको कामबारे जानकारी लिए राम्रो ।

shahid malik and sadak

केही गाउँलेले मलिकको प्रस्तुति र खुलापनलाई निकै मन पराएको मैले पाएँ । नेपालमा ठूलो ओहोदाको भन्ने बित्तिकै सानासँग हत्तपत्त नबोली गजक्क परेर बस्ने चलन छ । तर यहाँ एकजना गाउँलेका अनुसार ‘बेलायतजस्तो सम्पन्न मुलुकबाट हाम्रो समस्या हेर्न आएका’ मन्त्री गाउँलेहरूसँग मज्जाले गफिइरहेका थिए । मलिकले बडो उत्साहित हुँदै ‘बुद्धिमान् महिला’ र अरूसँग तस्बिर पनि खिचाए । अमेरिकी एअरपोर्टहरूमा दुर्व्यवहार भोगेका मलिकलाई गरिब नेपालीले अबिर र मालाको खातले स्वागत गरे । माला पहिरिएका अन्य ‘दाता’ हरूको गमक्क परेको मुहार हेर्दा मलाई लागेको थियो- त्यस्तो न्यानो स्वागत उनीहरूले कहिल्यै पाएका थिएनन् । धनी हुनुको मज्जै त्यही छ, सहयोगको आशा गर्ने गरिबहरूबाट सधैं स्वागत पाइन्छ ।

shahid malik and sadak

‘रोड खुलेपछि कुरा पनि सिकियो,’ एउटी महिलाले मलिकको एउटा प्रश्नमा भनिन्- ‘हामी बोल्नसक्ने भयौं ।’

‘कहीँ जान पाएका थिएनौं,’ अर्कीले भनिन्- ‘जान खोज्दा ‘कहाँ ?’ भनेर हस्तक्षेप हुन्थ्यो ।’ अब त्यस्तो छैन ।

त्यति सुनेपछि मलिकले सडकको जादु बुझेको हुनुपर्छ । ‘सडक भनेको शरीरका नसाजस्तै हुन्,’ उनले भने- ‘नसाले शरीरमा रक्तसञ्चार गरेजस्तै सडकले गाउँमा आवश्यक कुरा पुर्याउँछन् (र बाहिर लैजान्छन्) ।’

shahid malik and sadak

ती महिलाहरूको कुरा सुन्दै गर्दा मैले मान्म गाविस, कालिकोटका ४१ वर्षो भरतबहादुर शाहीलाई सम्झिएँ । एक वर्षघि अप्ठेरो र पूरै बनी नसकेको कर्णाली राजमार्गको यात्रा गर्दा तिलाभन्दा केही माथि उनकै किनारा पसलमा मैले उनलाई भेट्टाएको थिएँ । ‘जब हाम्रो घरदैलोमा गाडी गुड्यो तब हाम्रो चाबी खुल्यो,’ उनले भनेका थिए- ‘हजुर हाम्रो परिचय भयो सडकले गर्दा । कपडा र खाना सस्तोमा पाइएको छ ।’

विमानस्थल नभएको कालिकोटजस्तो ठाउँका लागि सडक पुग्नुको महत्त्व अलि बढी होला तर एक तहमा मलाई लाग्यो कालिकोटदेखि काभ्रेसम्म सबै गाउँले नेपालीका लागि सडकको महत्त्व उत्तिकै छ ।

महत्त्व भएर के गर्नु, भन्ने बित्तिकै सडक पाइने होइन । विश्व बैंकका अनुसार नेपालको कुल सडक सञ्जाल र घनत्व यो क्षेत्रकै सबैभन्दा कम हो । सबै मौसममा चल्ने सकडमा ३६ प्रतिशत नेपालीको मात्र पहुँच छ । ११ हजार किलोमिटर ग्रामीण र कृषि सडकसहित २००५ सम्ममा नेपालमा २८ हजार किमि सडक थियो । विश्वमै सबैभन्दा ठूलो सडक सञ्जाल अमेरिकामा ६४ लाख ३० हजार किमि (२००५) छ भने त्यसपछि भारतमा ३३ लाख ८३ हजार (२००२) र चीनमा १८ लाख किमि (२००४) ।

shahid malik and sadak

‘सडकको नराम्रो अवस्थाले सामाजिक सेवा प्रदान गर्न अवरोध पार्छ,’ विश्वबैंक भन्छ- ‘उच्च यातायात खर्च र सडक सञ्जाल नहुनु नेपाली विकासका मुख्य बाधक हुन् ।’ त्यो विश्व बैंकले किन भनी रहनुपर्थ्यो र ? कि कसो मलिक साहेब ? आप सुन रहे हो ना ?

One thought on “सडक र साहिद

Please post your thoughts. (कृपया तपाईंलाई लागेको लेख्नुस् ।)

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s